Карл Маркс
Капиталот (том 1)

ГЛАВА ТРИНАЕСЕТТА

Машинерија и крупна индустрија


Содржина

1. — Развиток на машинеријата
2. — Пренесување на вредноста од машинеријата на производот
3. — Најблиски дејства на машинското производство врз работниците
a) — Присвојување придадени работни сили од страна на капиталот. Женски и детски труд.
б) — Продолжување на работниот ден
в) — Интензификација на трудот
4. — Фабриката
...
10. — Крупна индустрија и земјоделство


1. Развиток на машинеријата

Џон Стјуарт Мил во своите „Принципи на политичката економија“ вели:

„Прашање е дали сите досега направени механички изнајдоци му го олесниле секојдневниот труд на едно, кое и да е, човечко суштество“.[86]

Сепак, никако и не ѝ е таква целта на машинеријата примената капиталистички. Како и секој друг развиток на производната сила на трудот, и таа треба да ја поевтинува стоката и да го скусува делот од работниот ден, што го употребува работникот за себеси, за да го продолжи другиот дел од работниот ден, што му го дава тој бесплатно на капиталистот. Таа е средство за производство на вишок на вредноста.

Пресвртот на начинот на производството во мануфактурата ја зема за излезна точка работната сила, а во крупната индустрија средствата на трудот. Значи, прво што треба да испитаме е тоа, со што се разликува машината од занаетчискиот инструмент. Овдека се работи само за крупните, општите карактеристични црти, бидејќи ни епохите од историјата на општеството, а ни епохите од историјата на земјата не се разделуваат со апстрактни остри гранични линии.

Математичарите и механичарите — а тоа овде-онде го повторуваат и англиските економисти — алатот го прогласуваат за проста машина, а машината за сложен алат. Тие овде не гледаат никаква битна разлика и дури простите механички потенции, како лостот, стрмната рамнина, винтот, клинот итн. ги викаат машини.[87] Вистина, секоја машина се состои од овие прости потенции па макар како биле тие преоблечени и комбинирани. Сепак од економска гледна точка ова објаснение не чини, бидејќи во него нема историски елемент. Од друга страна, се бара разликата меѓу алат и машина пак во тоа, што кајалатот движечката сила е човекот, а кај машината некоја природна сила различна од човечката, како животно, вода, ветер итн.[88] Според ова и плугот со спрегнати волови, што им припаѓа на најразлични епохи на производството, би бил машина, а пак circular loom [кружниот разбој] на Клаусен, што е движен само од раката на еден работник, што прави по 96.000 котелци на час, би бил само алат и ништо повеќе. Истиот loom [разбој] би бил алат кога би се движел со рака, а машина кога би се движел со пара. Бидејќи употребата на животинска сила е еден од најстарите изнајдоци на човештвото, тогаш тоа би значело дека вистински машинското производство е постаро од занаетчиското производство. Кога Џон Вајт [Вијат] во 1735 ја објави својата предачка машина, а со неа и индустриската револуција од 18 век, тој не спомна ни со еден збор дека на место човек машината ќе ја тера магаре, а сепак оваа ролја падна на магарето. Неговата програма беше машина „за да се преде без прсти“.[89]

Секоја развиена машинерија се состои од три битно различни дела, движечка машина, трансмисионен механизам и најпосле машина-алатка или работна машина. Машината двигател дејствува како движечка сила на целиот механизам. Таа сама ја произведува својата сопствена движечка сила како парната машина, калоричната машина, електромагнетската машина итн. или таа добива импулс од една веќе готова природна сила надвор од неа, како водно колце од водопадот, крилото на ветерната мелница од ветерот итн. Трансмисиониот механизам, составен од замавни колца, цилиндри, запчени колца, турбини, лостови, ортоми, ремење, садовни комуникатори и направи од различен вид го регулира движењето, а каде што е нужно ја изменува неговата форма, на пр. ја претвора од вертикална во кружна, го распределува движењето и го пренесува на работната машинерија. Обата дела од механизмот суштествуваат само за тоа, за да ја пуштат во движење работната машина, со што таа тогаш го фаќа предметот на трудот и целесообразно го изменува. Индустриската револуција во 18 век тргнува од овој дел на машинеријата, од машината-алатка. А таа и ден-денеска сѐ уште пак ја прави излезната точка штом занаетчиското или мануфактурното производство преминува во машинско.

Ако ја погледнеме сега поодблиску машината-алатка или вистинската работна машина, тогаш ние воопшто и во цело пак ги гледаме иако често во изменета форма, апаратите и алатите со кои работеа занаетчиите и мануфактурните работници, само што наместо да се алати на луѓето, тие се сега алати на еден механизам или машини. Или целата машина е само едно повеќе или помалку изменето механичко издание на стариот занаетчиски инструмент, како што е при механичкиот разбој,[90] или работните органи што се придадени кон скелетот на работната машина се наши стари познаници, како вретеното на машината за предење, иглите на плетачката машина, пилите на стругарската машина, ножевите на машината за сечење итн. Разликата на овие алати од самото тело на работната машина почнува уште од нивното создавање. Имено, тие сѐ уште и во поголемиот дел се произведуваат на занаетчиски или мануфактурен начин, а дури подоцна се прицврстуваат на телото од работната машина што се произведува на машински начин.[91] Значи, машината-алатка е еден механизам, кој од кога ќе добие соодветно движење, ги извршува со своите алати истите операции што работникот ги извршуваше порано со слични алати. Дали сега движечката сила ќе произлегува од човекот или пак само од некоја друга машина, ништо не ја менува cушноcтa на работата. По пренесувањето на вистинскиот алат од човекот на некој механизам настапува машината место простиот алат. Разликата е очигледна дури и кога самиот човек ќе остане сѐ уште прв мотор. Бројот на работните инструменти со кои човекот може едновремено да дејствува е ограничен со бројат на неговите природни инструменти за производство, со неговите сопствени телесни органи. Отпрво во Германија се обиделе еден предач да врти два родана, значи да го принудат да работи едновремено со двете раце и со двете назе. Ова било мошне напорно. Попосле изнашле еден родан со две вретена, но предачи виртуози што можат да предат две жици едновремено биле готово толку ретки, како што се луѓе со две глави. Напротив „јеnnу” веќе веднаш преде со 12 до 18 вретена, плетачката машина плете со многу илјади игли наеднаш итн. Бројот на алатите со кои истата машина-алатка работи едновремено однапред е ослободен од органските граници што го стеснуваат рачниот алат на работникот.

Разликата меѓу човекот само како движечка сила и како работник што врши сам рачна работа во многу рачни алати има една особена сетилна егзистенција. На пр., кај роданот ногата дејствува само како движечка сила, додека раката што работи на вретеното, што ја тегне и што ја врти жицата, ја врши вистинската операција на предењето. Индустриската револуција најпрво го зафаќа токму овој последен дел од занаетчискиот инструмент, а отпрво таа му ја препушта на човекот, покрај новиот труд да ја надгледува машината со своите очи и нејзините грешки да ги поправа со своите раце, уште и чисто механичката ролја како движечка сила. Напротив, алатите на кои човекот уште отпрво дејствуваше како проста движечка сила, како на пр. при вртењето рачката на некоја мелница,[92] при пумпањето, при кревањето и спуштањето на рачката од некој мев, при толчењeтo во некој аван итн., навистина први предизвикаа употребување на животните, водата, ветерот,[93] како движечки сили. Овие се претвораат во машини делум во мануфактурниот период, а спорадично уште многу порано пред него, но тие не го револуционираат начинот на производство. Дека се тие машини дури во нивната занаетчиска форма, се покажува во периодот на крупната индустрија. Пумпите на пр. со кои Холанѓаните во 1836-37 го испумпуваа Харлемскато езеро, беа конструирани според принципот на обичните пумпи, само што нивните клипови ги движеа киклопски парни машини наместо човечките раце. Уште се случува понекаде во Англија, обичниот и сосем несовршен ковачки мев само со просто поврзување на неговата рачка со некоја парна машина да се претвори во некоја механичка воздушна пумпа. Самата парна машина каква што е пронајдена кон крајот на 17 век за време на мануфактурниот период и каква што продолжуваше да биде сѐ до почетокот на 80-те години од 18 век,[94] не предизвика никаква индустриска револуција. Напротив, токму создавањето на машините алатки ја направи нужна револуцијата на парната машина. Штом човекот наместо да дејствува со алатот врз предметот на трудот дејствува уште само како движечка сила на некоја машина алатка, тогаш појавата на човечките мускули како носители на движечката сила станува случајна и тие можат да се заменат со ветер, вода, пара итн. Природно е дека тоа не исклучува една таква измена на услови често големи технички изменувања во механизмот што отпрво бил изграден само за човечка движечка сила. Денеска сите машини што допрва мораат да си пробијат пат како шивачки машини, лебарски машини итн. се конструирани едновремено за човечка и чисто механичка движечка сила, ако тие со својата намена уште отпрвин не исклучуваат мали размери.

Машината, од која произлегува индустриската револуција, го заменува работникот што ракува само со еден алат, со еден механизам што одеднаш оперира со маса еднакви или еднородни алати, а го движи една единствена движечка сила каква што сакала била нејзината форма.[95] Ние сега овде ја имаме машината, но само како прост елемент на машинското производство.

За да се наголеми обемот на работната машина и бројот на нејзините алати што оперираат едновремено, се сака еден поголем движечки механизам, а овој механизам сака една посилна движечка сила отколку што е човечката за да го совлада својот сопствен отпор, а да не гледаме дека е човекот едно сосем несовршено средство за производство во поглед на еднообразноста и континуитетот на движењето. Ако претпоставиме дека човекот дејствува уште само како проста движечка сила, т. е. дека на местото на неговиот алат стапила некоја работна машина, сега пак природните сили можат него да го заменат и како движечка сила. Од сите крупни движечки сили, останати од мануфактурниот период најлошата беше коњската сила, делум што коњот има своја сопствена глава, делум поради тоа што е скапа и што е ограничена размерата во која тој може да се употреби во фабриките.[96] Сепак за време на детинството на крупната индустрија коњот беше често употребуван, што покажуваат не само жалбите на тогашните агрономи, туку веќе и до денеска задржаното изразување на механичката сила во коњски сили. Ветерот беше сосем непостојан и не можеше да се контролира, освен тоа употребата на водната сила во Англија, во лулката на крупната индустрија, имаше претежно значење уште во време на мануфактурниот период. Веќе уште во 17 век се обидело, да се стават во движење два воденички вртача, а тоа е исто што и два воденички камења со една водно тркало. Но зголемениот обем на трансмисиониот механизам сега влезе во конфликт со недостатната водна сила, а оваа е една од околностите што упатиле кон целосно испитување на законот за триењето. Исто така, нееднообразното дејство на движечката сила кај мелниците што се движеле со туркање или тргање на рачката, доведе до теориите и до примената на замавното колце,[97] што подоцна во крупната индустрија игра една толку важна ролја. На овој начин мануфактурниот период ги разви првите научни и технички елементи на крупната индустрија. Throstle предачницата на Аркрајта отпрво била терана со вода. На при тоа и употребата на водна сила како основна движечка сила беше сврзана со различни тешкотии. Таа не можеше да се зголемува по желба, а ако беше недостатна, не можеше да се помогне; понекогаш сосем запираше, и пред сѐ беше од чисто локална природа.[98] Дури со втората парна машина на Ват, таканаречената машина со двојно дејство, беше пронајден првиот мотор, што си ја произведува сам својата движечка сила со тоа што голта јаглeн и вода, чијашто сила сосем стои под човечка контрола, а е подвижен и е средство за движење, е градски, а не селски како што е водното колце, ја овозможува концентрацијата на производството по градовите, наместо да ја растура по селата како што е случајот со водното колце,[99] кој во својата технолошка примена е универзален, а неговата локација сразмерно малку зависи од месните околности.

Великиот гениј на Ват се покажува и во спецификацијата на патентот што ја зел тој во април 1784 г., а според која неговата парна машина не била опишана како некој изнајдок за посебни цели, туку како општ двигател на крупната индустрија. Тој спомнува овде и за примените од кои некои, како на пр. парниот чекан, биле воведени дури повеќе од половина век подоцна. Сепак тој се сомневаше за применливаста на парната машина во морепловството. Неговите следбеници, Болтон и Ват, ја изложиле на лондонската индустриска изложба во 1851 најколосалната парна машина за Ocean steamers [океански параброди].

Дури откако алатите се претворија од орудија на човечкиот организам во алати на некој механички апарат, во машина алатка и движечката машина доби сега самостојна форма, сосем слободна од границите на човечката сила. Со таа одделната машина-алатка што ја разгледуваме досега е сведена на прост елемент од машинското производство. Една движечка машина може сега да тера едновремено многу работни машини. Со бројот на едновремено движените работни машини расте и движечката машина, а трансмисиониот механизам се раширува во далекуопфатен апарат.

Сега треба да се прави двојна разлика: кооперација од многу еднородни машини и систем на машини.

Во едниот случај целата изработка ја приготвува истата работна машина. Таа ги изведува сите различни операции што ги извршуваше еден занаетчија со својот алат, на пр. ткајачот со својот разбој, или што ги изведуваа со ред еден по друг занаетчиите своите различни алати, било самостојно или како членови на некоја мануфактура.[100] На пр. во модерната мануфактура за поштенски пликови еден работник ја дипли книгата со диплач, друг го мачка лепилото, трет го превртува капакот на кој се отпечатува монограмот, четврт притиснува моногpaм итн., и при секоја од овие делски операции секој поединечен плик мора да врви од рака на рака. Една единствена машина за правење пликови ги извршува сиве овие операции наеднаш и прави за 1 час 3.000 и повеќе пликови. Една американска машина за правење книжни ќесиња, изложена на индустриската изложба во Лондон во 1862, ја сече книгата, ја лепи, ја дипли и наполно приготвува по 300 парчиња во минута. Целокупниот процес што беше расподелен внатре во мануфактурата и што се извршуваше во еден редослед, овде го врши една работна машина, што дејствува со комбинација од различни алати. Било што сега една таква работна машина е само механичко препроизводство на еден сложен занаетчиски алат, или комбинација од разнородни прости инструменти специјализирани од мануфактурата, — во фабриката, т. е. во работилницата заснована врз машинско производство, пак секогаш се појавува простата кооперација, (секако ако не го земеме предвид работникот) најпрво како просторно натрупани еднородни работни машини што дејствуваат едновремено и заедно. Така една ткајачка фабрика се состои од многу механички разбои, а една шивачка фабрика од многу шивачки машини наредени една крај друга во истата работна зграда. Но овде суштествува техничко единство бидејќи многу еднородни работни машини едновремено и рамномерно го примаат својот импулс од тупањето на срцето на заедничкиот прв мотор, што го пренесува на нив со трансмисиониот механизам, што им е ним делумен и заеднички, бидејќи од него се разгрануваат посебни одводи за секоја поединечна работна машина. Токму така како што многу алатки ги сочинуваат органите на некоја работна машина, многу работни машини сега сочинуваат уште само еднородни органи од истиот движечки механизам.

Но еден вистински машински систем стапува на местото на поединечните самостојни машини, дури тогаш кога предметот на трудот врви едноподруго низ редица различни еден со друг сврзани одделни процеси што ги изведуваат низа разновидни машини алатки, но што се дополнуваат една со друга. Овде пак се појавува својствената за мануфактурата кооперација заснована врз поделбата на трудот, само што сега како комбинација на делски работни машини. Специфичните алати на различните делски работници, на пр. во волнената мануфактура алатите на дрндарот, гребенарот, стрижачот, предачот итн. се претвораат сега во алати на специфицирани работни машини, од кои секоја една е посебен орган за една посебна функција во системот на комбинираниот механизам од алатки. Во оние гранки каде што се воведува најпрво машинскиот систем, самата мануфактура им дава општа природна основа за поделбата, а со тоа и за организацијата на процесот на производството.[101] Притоа веднаш настапува една суштествена разлика. Во мануфактурата работниците мораат поединечно или групно да го изведуваат секој посебен делски процес со своите рачни алати. Ако работникот е приспособен кон процесот, процесот од своја страна уште порано е приспособен кон работникот. Кај машинското производство овој субјективен принцип на поделбата отпаѓа. Целокупниот процес овдека се разгледува објективно, сам посебе, и се разлага на неговите составни фази, а проблемот како ќе се изведува секој делски процес и како ќе се поврзат различните делски процеси се решава со техничка примена на механиката, хемијата итн.[102] при што, природно, теоретското решение мора да се усоврши како и порано, со насобраниот практичен опит во големи размери. Секоја делска машина ѝ ја доставува на таа што иде по неа нејзината суровина, и бидејќи сите едновремено работат, и производот се најдува непрекинато на различни степени од процесот на своето образување, како и во премин од една фаза на производството во друга. Како што непосредната кооперација на делските работници создава во мануфактурата определени бројни односи меѓу посебни групи работници, така и во расчленетиот систем на машини, за да можат делските машини постојано да си даваат една на друга работа, се создава еден определен однос меѓу нивниот број, нивниот обем и нивната брзина. Комбинираната работна машина, што е сега еден расчленет систем од разнородни поединечни работни машини или од групи такви, е толку посовршена колку што е поконтинуиран нејзиниот вкупен процес, т.е. со колку помалку прекини преминува суровината од нејзината прва фаза до нејзината последна, значи колку повеќе самиот механизам место човечката рака ја пренесува неа од едната фаза на производството во другата. Ако во мануфактурата изолирањето на посебните процеси е принцип даден од самата поделба на трудот, тогаш во развиената фабрика напротив владее континуитет на посебните процеси.

Некој систем на машинерија, било тој да почива врз проста кооперација од еднородни работни машини како на ткајачницата, или на комбинација од разнородни работни машини како во предачницата, сам по себеси е еден голем автомат, штом го движи првиот мотор што се движи сам себеси. Притоа целокупниот систем може да го движи на пр. парна машина, иако на одделни машини алатки сѐ уште им требаат за извесни движења работници, како што беше за движењето на mulеѕ [предачката машина] пред да се воведе (selfacting mule) автоматска предачка машина, и како што сѐ уште треба за фино тенко предење; или пак определените делови на машините за да ги извршат своите операции, мораат да бидат ракувани од работниците исто така како и некои алати, како што беше при изградбата на машините пред претворањето на slide rest (апаратот за стругање на железото) во автомат. Штом работната машина ги врши сите движења потребни за изработка на суровината без содејство на човекот, а само со мала припомош, ние имаме автоматски систем на машинерија што може постојано да се дотерува во детали. Така, на пр., апаратот што сам ја запира предачката штом ќе се скине некоја жица и selfacting stops [автоматска сапирачка] што го запира подобрениот парен разбој штом ќе се сврши жицата јаток на цевката од совалката од разбојот, сосем се модерни изнајдоци. Како еден пример за континуитетот на производството така и за воведувањето на автоматскиот принцип може да послужи модерната фабрика за хартија. На производство на хартија општо може во подробности и успешно да се изучува разликата меѓу различните начини на производство врз основа на различни средства за производство, како и врската на општествените производствени односи со овие начини на производство; старото германско правење хартија ни дава пример за занаетчиско производство, Холандија во 17 и Франција во 18 век пример за вистинската мануфактура, а модерна Англија пример за автоматската фабрикација во оваа гранка, освен тоа во Кина и Индија суштествуваат уште две староазиски форми на истата индустрија.

Како расчленет систем на работни машини што го добива своето движење само со трансмисионата машинерија од еден централен автомат, машинското производство ја добива својата неразвиена форма. На местото на поединечната машина овде стапува едно механичко страшилиште, чиешто тело ги исполнува фабричките згради, и чијашто демонска сила, отпрво притаена скоро со свечени одмерени движења на нејзините исполински членови, избувнува во трескаво бесен танец на нејзините безбројни вистински работни органи.

Мулите, парните машини итн. се појавија пред да имаше работник што се занимава исклучиво со правење парни машини, мули итн., токму така како што човекот носеше алишта пред да имаше шивач. Сепак изнајдоците на Вокансон, Аркрајт, Ват итн. можеа да се изведат сама затоа што овие изнајдувачи најдуваа и значајно количество опитни механички работници подготвени од мануфактурниот период. Еден дел од овие работници се состоеше од самостојни занаетчии од различни професии, друг дел беше собран во мануфактурата каде што владееше, како што порано спомнавме, особено строга поделба на трудот. Со множењето на изнајдоците и со сѐ поголемото барање на новоизнајдените машини, сѐ повеќе и повеќе се развиваше од една страна одделувањето на фабрикацијата на машини во различни самостојни гранки, а од друга страна поделбата на трудот во внатрешноста на мануфактурите што изградуваат машини. Според тоа, ние овде гледаме дека е мануфактурата непосредна техничка основа на крупната индустрија. Таа произведува машинерии со кои крупната индустрија го укина занаетчиското и мануфактурното производство во сферата на производството што најпрво ги зафаќа. Значи, машинското производства се издигна природно врз материјална основа што не му одговараше нему. На извесен степен од својот развиток таа мораше да предизвика преврат во самата основа што ја заварило најпрво готова и после ја разработи во нејзината стара форма и да си создаде нова база соодветна на неговиот сопствен начин на производство. Како што поединечната машина останува како кепец сѐ дури ја движи човекот, како што машинскиот систем не можеше слободно да се развие пред да стапи парната машина на местото на заварените движечки сили — животната, ветерот и самата вода, така и целокупниот развиток на крупната индустрија беше парализиран сѐ додека нејзиното најкарактеристично средство за производство, самата машина, имаше да ѝ заблагодари за своето суштествување на личната сила и на личниот опит, значи сѐ додека зависеше од развитокот на мускулите, од острината на погледот и виртуозноста на рацете со кои оперираше делскиот работник со неговите исти кепечки инструменти во мануфактурата и занаетчијата надвор од неа. Ако ја оставиме настрана скапотијата на машините поради ваквиот првобитен начин на нивното производство — една околност од која се раководи капиталот како од свесен мотив — сепак раширувањето на индустријата што веќе работеше машински и проникнувањето на машинеријата во нови гранки на производството остана зависно чисто од порастот на таква категорија работници што можеше да се умножува само постепено, а не со скокови, поради полууметничката природа на нејзината работа. Но на извесен степен од развитокот крупната индустрија дојде и во техничка спротивност со нејзината занаетчиска и мануфактурна база. Проширувањето на обемот на движечките машини, на трансмисиониот механизам и на работните машини; поголемата сложеност, разнообразноста и строгата рамномерност на нивните составни делови, во онаа мера во која работната машина ги прекинува своите занаетчиски модели кои отпрво наполно господареа над нејзината изградба и добиваа слободна форма определена само од нејзината механичка задача,[103] изградувањето на автоматскиот систем и сѐ понеизбежната употреба на тешко обработлив материјал, како на пр. железо наместо дрво — решавањето на сиве овие природно произлезени задачи насекаде се судираше на личните граници, кои дури и комбинираниот работнички персонал во мануфактурата можеше само до некоја мера да ги совлада, но не и всушност да ги острани. Мануфактурата не можеше да дава машини на пр. како модерната печатна преса, модерниот парен разбој и модерната гребенарска машина.

Преврат во начинот на производство во една сфера од индустријата условува преврат и во други сфери. Ова најпрво важи за такви индустриски гранки што вистина се изолирани поради општествената поделба на трудот, така што секоја една од нив произведува самостојна стока, но сепак тие се преплетуваат како фаза на еден целокупен процес. Така машинското предење го направи неопходно машинското ткаење, а обете заедно предизвикаа механичко-хемиска револуција во белењето, во печатењето басми и во бојадисувањето. Така, од друга страна, револуцијата во памучното предење, го предизвика пронајдувањето gin машина за одделување на памyчните влакна од семето, и дури со тоа стана возможно памучното производство во сега саканата голема размера.[104] Но, имено, револуцијата во начинот на производството на индустријата и земјоделството предизвика нужда од револуција во општите услови на општествениот процес на производство, т.е. во средствата за сообраќај и транспорт. Бидејќи средствата за сообраќај и транспорт на општеството чиј pivot [стожер], да се послужам со изразот на Фурие, беше ситното земјоделство со неговата споредна домашна индустрија и градското занаетчиство, повеќе никако не можеа да ги задоволат потребите на производството на мануфактурниот период со неговата раширена поделба на општествениот труд, со неговата концентрација на средствата на трудот и работниците и со неговите колонијални пазари, затоа тие всушност претрпеа преврат. Токму така и средствата за сообраќај и транспорт наследени од мануфактурниот период набргу се претворија во неподнослива запирачка за крупната индустрија со нејзината трескава брзина во производството, со нејзините масовни размери, со нејзиното постојано префрлање на маса капитали и работници од една сфера на производство во друга и со нејзините новосоздадени врски на светскиот пазар. Затоа покрај полниот пресврт во градењето на едрилиците, средствата за сообраќај и транспорт постепено се приспособуваат кон начинот на производство на крупната индустрија со цел систем од речни паробради, железници, океански пароброди и телеграфи. Но страшните маси железо што требаше сега да се коваат, да се заваруваат, да се сечат, да се дупчат и да се оформуваат од своја страна бараа киклопски машини, а мануфактурното градење машини не беше во сила да ги создаде нив.

Според тоа, крупната индустрија мораше да ги совлада своите карактеристични средства за производство, самите машини и да ги произведува со машини. Дури така таа создаде своја адекватна техничка база и застана на свои сопствени нозе. Онака како што растеше машинското производство во првата деценија на 19 век, така машинеријата всушност постепено ја совлада фабрикацијата на машини алатки. Сепак дури во време на последниве децении [пред 1867] огромната изградба на железници и океанско паробродство им даде живот на киклопските машини употребени за градење на првите мотори.

Најбитниот производствен услов за фабрикација на машини со машини беше една таква движечка машина способна да развие секаква моќна сила, а едновремено да може наполно да се контролира. Таа веќе суштествуваше во парната машина. Но едновремено требаше машински да се произведуваат строги геометриски форми, како линија, рамнина, круг, цилиндер, конуси и топки потребни за одделните делови на машините. Овој проблем го реши Хенри Модсли во првата деценија на 19 век со изнајдувањето на slide rest [повратниот струг], што бргу беше автоматизиран и се пренесе во изменета форма од стругарското тезге за кое тој отпрво беше предопределен, на други конструкциони машини. Оваа механичка направа не заменува некое кое било посебно орудие, туку самата човечка рака, која создава една определена форма со држењето, наместувањето и управувањето на острилото од инструментот за сечење итн. кон или над материјалот за работа; на пр. над железото. Така се успеало да се произведуваат геометриските форми на одделните машински делови „со таков степен на леснотија, точност и брзина, што не можела да ја постигне никаква насобрана опитност во раката на најопитниот работник.“[105]

Ако го разгледуваме сега оној дел од машинеријата применуван за изградба на машини, што е самиот машина алатка, тогаш пак ќе го видиме занаетчискиот инструмент само што во киклопски размери. На пр., работниот орган на бормашината е еден огромен сврдел што се тера со парна машина, а без кој пак, од своја страна, не би можеле да се произведуваат цилиндрите на големите парни машини и хидрауличните преси. Механичкото стругарско тезге е киклопско препроизводство на обичното ножно стругарско тезге; машината за стругање е еден железен стругар што со истиот алат го обработува железото како што го обработува стругарот дрвото; алатката што во лондонските бродоградилишта го сече фурнирот е огромен брич; орудието механичка ножница, што сече железо, како што сечат шивачките ножици платно, се монструозни ножици, а парниот чекан оперира со обична глава на чекан, но со таква тежина, што ни самиот Тор не може со него да замавне.[106] На пр. еден од таквите парни чекани, изнајдок на Несмит, е тежок над 6 тони и паѓа вертикално со височина од 7 стапала на наковална што е тешка 36 тони. За него е играчка некоја гранитна карпа да ја направи прав, а исто е способен да закачи клинец во меко дрво со редица еден по друг лесни удари.[107]

Како машинерија средството на трудот добива таков начин на егзистенција, што ја условува замената на човечката сила со природни сили, а добиената рутина — со свесната примена на природните науки. Расчленувањето на општествениот процес на трудот во мануфактурата е чисто субјективна, проста комбинација на делски работници; во системот на машини крупната индустрија има еден сосем објективен производен организам, кого работникот го заварува како готов материјален услов за производство. Во простата кооперација, па и во кооперацијата специфицирана со поделбата на трудот, потиснувањето на изолираниот работник од страна на поопштествениот сѐ уште се појавува повеќе или помалку случајно. Машинеријата, со некои одземки што ќе спомнеме подоцна, функционира само во раката на непосредни поопштествениот или заедничкиот труд. Кооперативниот карактер на процесот на трудот, значи, овде е техничка нужност, диктирана од самата природа на средствата на трудот.

2. Пренесување на вредноста од машинеријата на производот

Видовме дека капиталот бесплатно ја добива производната сила што произлегува од кооперацијата или од поделбата на трудот. Тие се природни сили на општествениот труд. Природните сили, како парата, водата итн, што се приспособуваат кон производните процеси, исто така му се бесплатни. Но како што му е на човекот нужен белиот дроб за дишење, така нему му треба „создание на човечките раце“ за да ги троши производно природните сили. Нужно му е водното колце за експлоатација на движечката сила на водата, парната машина за експлоатација на еластичноста на парата. Како е со природните сили, така е и со науката. Штом еднаш бил откриен законот за отклонот на магнетската игла во областа на дејството на електричната струја или законот за создавање магнетизам во железото околу кое кружи електрична струја, тие се добиваат без пет пари.[108] Но за експлоатација на овие закони во телеграфијата итн. е потребен сосем скап и сложен апарат. Машината, како што видовме, не го истиснува алатот. Од кепечко орудие на човечкиот организам, тоа разраснува по обемот и бројот во орудие на механизам создаден од човекот. Капиталот го пушта работникот да работи сега наместо со рачен алат, со машина што сама го управува алатот. Ако е јасно според тоа на прв поглед дека крупната индустрија мора вонредно да ја зголеми производноста на трудот со вовлекувањето во процесот на производството на огромни природни сили и на природните науки, никако не е јасно дека и оваа зголемена производна сила не се плаќа од друга страна со зголемено трошење труд. Исто како и секој друг составен дел од постојаниот капитал, и машинеријата не создава никаква вредност, но ја пренесува својата сопствена вредност на производот, за чие производство таа служи. До колку таа има вредност и затоа ја пренесува вредноста на производот, таа е составен дел од неговата вредност. Наместо таа да го поевтини, таа него го поскапува сразмерно со нејзината сопствена вредност. И очигледно е дека машината и систематски развиената машинерија, карактеристичното средство на трудот во крупната индустрија, несразмерно расте по вредност во споредба со средствата на трудот на занаетчиското и мануфактурното производство.

Сега уште отпрво треба да се забележи дека машинеријата влегува во процесот на трудот постојано цела, а во процесот на оплодувањето на вредноста секогаш само делум. Таа никогаш не придава повеќе вредност отколку што средно губи со нејзиното абење. Значи, имаме голема разлика меѓу вредноста на машината и делот на вредноста што таа го пренесува периодично на производот. Има голема разлика меѓу машината како елемент што образува вредност и како елемент што образува производ. Колку поголем е периодот во кој иста машинерија служи во ист процес на трудот, толку е поголема оваа разлика. Секако, ние видовме дека секое вистинско средство на трудот, или инструмент за производство, секогаш влегува во процесот на трудот цело, а во процесот на оплодувањето на вредноста постојно само делум, сразмерно со неговото средно дневно абење. Сепак оваа разлика меѓу ползувањето и абењето е многу поголема кај машинеријата отколку кај алатот, зашто таа е изградена од потраен материјал и подолго живее, зашто нејзината примена, регулирана по строго научни закони, дава можност за поголема економија во трошењето на нејзините составни делови и на средствата што ги употребува таа, и најпосле зашто нејзиното поле за производство несразмерно е поголемо отколку кај алатот. Ако го извадиме средното дневно чинење на обата, на машинеријата и на алатот, или составните делови од вредноста што ги придаваат тие на производот со средно дневно абење и со трошењето на помошните материи како масла, јаглен итн. тогаш тие дејствуваат бесплатно, токму како природните сили што суштествуваат без содејство на човечкиот труд. Колку што е поголем обемот на дејството на машинеријата од обемот на алатот, за толку е поголем обемот на нејзината бесплатна служба во споредба со алатот. Дури во крупната индустрија човекот учи да го стави во дејство бесплатно и во голема размера производот на неговиот минат веќе опредметен труд како некоја природна сила.[109]

При разгледувањето на кооперацијата и мануфактурата се покажа дека извесни општи услови на производството, како зградите итн., во споредба со расцепканите услови на производството на делскиот работник, стануваат поради заедничкото трошење поекономични, а оттука и производот е помалку скап. Кај машинското производство не само што се троши заеднички телото на една работна машина од многу нејзини орудија, туку и многу работни машини ја трошат заеднички истата движечка машина и еден дел од трансмисиониот механизам.

При дадена разлика меѓу вредноста на машинеријата и делот на вредноста што се пренесува на нејзиниот дневен производ, степенот во кој овој дел на вредноста ќе го поскапи производот пред сѐ зависи од обемот на производот, тукуречи од неговата површина. Господин Бејнс од Блекберн во едно предавање објавено во 1857, смета дека:

„секоја реална[109a] механичка коњска сила тера 450 вретена на автоматската mulе заедно со соодветни направи или 200 throstle-вретена, или 15 разбои за 40 inch cloth [ткаенина од 40 палци], покрај направите за затегнување на основата, гладење итн.“

Според тоа дневното чинење на една парна коњска сила и абењето на машинеријата што ја движи таа се дели во првиот случај на дневниот производ од 450 муле-вретена, во вториот на од 200 throstle-вретена, во третиот на 15 механички разбои, така што благодарение на тоа се пренесува на една унца преѓа или на еден аршин ткаенина само еден сосем ситен дел од вредноста. Исто е во горниот пример со парниот чекан. Бидејќи неговото дневно абење, трошењето јаглен итн. се расподелува на страшна маса железо што тој дневна го исковува, затоа на секоја цента железо се пренесува само многу мал дел од вредноста, што би бил сосем голем кога би требало киклопскиот инструмент да закачува мали клинци.

Ако е даден кругот на дејството на работната машина, т. е. бројот на нејзините алати, или, кога се работи за сила, при даден обем, масата на производите зависи од брзината со која таа оперира, значи на пр. од брзината со која се врти вретеното, или од бројат на ударите што ги дава чеканот во една минута. Некои од овие колосални чекани даваат по 70 удари, ковачката патент-машина на Рајдер, што работи со парни чекани од помали димензии за ковање вретена, дава 700 удари во една минута.

При дадена пропорција во која машинеријата ја пренесува вредноста на производот, големината на овој дел од вредноста зависи од нејзината сопствена големина на вредноста.[110] Но колку самата таа содржи помалку труд, толку помалку вредност му предава на производот. Колку помалку вредност предава, толку е таа попроизводна и толку повеќе нејзината услуга се приближува кон природните сили. Но производството на машинерии со машинерии ја смалува нивната вредност сразмерно со нивното раширување и дејство.

Ако се анализираат напоредно цените на занаетчиски или мануфактурно произведените стоки со цените на истите стоки произведени со машини, воопшто се добива резултат дека составниот дел на вредноста кај машинските производи што произлегува од средствата на трудот релативно расте, но апсолутно опаѓа. Тоа значи дека неговата апсолутна големина опаѓа, но неговата големина во однос на вкупната вредност на производот, на пр. на една фунта преѓа расте.[111]

Јасно е дека се врши само разместување на трудот, т. е. дека вкупната сума на трудот потребна за производството на некоја стока не се смалува, или производната сила на трудот не се зголемува ако производството на некоја машина чини толку многу труд, колку што се добива со нејзината примена. Сепак, разликата меѓу трудот колку што таа чини и трудот што таа го економисува или степенот на нејзината производност очевидно не зависи од разликата меѓу нејзината сопствена вредност и вредноста на алатот што го надоместува таа. Разликата трае дотогаш, додека трудот потрошен на машината, а со тоа и делот на вредноста што го пренесува таа на производот, останува помал одошто вредноста што му ја придава работникот на предметот на трудот со својот алат. Според тоа, производноста на машината се мери со степенот во која таа ја надоместува човечката работна сила. Според г. Бејнс, на 450 muli вретена со соодветните направи што ги тера една парна коњска сила идат по 2 1/2 работници,[112] а со секое автоматско mulе вретено при десетчасовен работен ден испредуваат по 13 унци преѓа (од среден нумер), значи за 2 1/2 работници иде 365 5/8 фунти преѓа неделно. Следствено при нивното претворање во преѓа приближно 366 фунти памук (поради упростување не ги земаме предвид отпадоците) апсорбираат само 150 работни часа или 15 десетчасовни работни дена, додека со роданот, ако рачниот предач изработуваше 13 унци преѓа за 60 часа, истото количество памук би апсорбирало 2.700 работни дена од по 10 часа или 27.000 работни часа.[113] Каде што стариот метод на blockprinting или на рачното печатење на платно е потиснат со машинско печатење, една единствена машина со содејство на еден човек или младо лице преработува толку платно за еден час колку што порано 200 луѓе.[114] Пред Ели Витни да го пронајде 1793 cottongin [памучниот џин], одделувањето една фунта памук од семето бараше еден среден работен ден. Како последица на неговиот изнајдок една негарка можела дневна да исчисти 100 фунти памук, а дејноста на gin-oт оттогаш се покрена уште позначајна. Една фунта памучни влакна што порано се произведуваше за 50 центи, подоцна се продаваше за 10 центи и тоа со поголем профит, т. е. вклучуваше поголемо количество наплатен труд. Во Индија за одделување на влакното од семето се употребува еден полумашински инструмент, т. н. чурка, со кој еден маж и една жена дневно чистат 28 фунти. Со чурката што ја пронајде пред неколку години Д-р Форбс, 1 човек и 1 момче произведуваат дневно 250 фунти; таму каде што се употребуваа како движечка сила волот, парата или водата, се потребни само неколку помали момчиња или девојчиња како feeders (раце што ѝ даваат материјал на машината). Шеснаесет вакви машини, терани со волови вршат дневно онолку работа, колку што порано средно вршеле 750 луѓе.[115]

Како што веќе спомнавме, парната машина, кај парниот плуг, извршува во еден час, за 3 пенси или шилинг, толку многу работа колку 56 луѓе по 15 шил. на час. Се враќам на овој пример за да се отстрани една неточна претстава. Имено, 15 шил. никако не се израз на трудот придаден од 66 луѓе за време од еден час. Ако е односот меѓу вишокот на трудот и потребниот труд 100%, тогаш овие 66 работници произведуваа за еден час вредност од 30 шил., иако во еквивалентот за самите нив, т. е. во наемнината од 15 шил. се претставуваат само 33 часа од сите 66 часа. Значи, ако претпоставиме машината да чини толку колку годишната наемнина на 150 работници што истиснува таа, да речеме 3.000 ф. ст., тогаш овие 3.000 ф. никако не се паричен израз за трудот што го потрошија 150 работници, а што му го придадоа на предметот на трудот, туку само за делот од нивниот годишен труд, што за нив самите се изразува во наемнина. Напротив, паричната вредност на машината од 3.000 фунти ст. го изразува целиот труд потрошен за време на нејзиното производство, па макар како да се образувал во овој труд односот меѓу наемнината за работникот и вишокот на вредноста за капиталистот. Значи, ако машината чини исто толку колку и работната сила што ја заместува таа, тогаш трудот, опредметен во самата неа, постојано е многу помал од живиот труд што го замести.[116]

Кога се разгледува машинеријата како средство за поевтинувaњe на производот, тогаш границата за употребата на машинеријата е дадена со тоа, што нејзиното сопствено производство чини помалку труд, отколку трудот што се заместува со нејзината примена. Сепак за капиталот оваа граница е уште потесна. Бидејќи тој не го плаќа употребениот труд, туку вредноста на употребената работна сила, тогаш употребата на машини за него е ограничена со разликата меѓу вредноста на машината и вредноста на работната сила што ја заместува таа. Бидејќи поделбата на работниот ден на потребен труд и вишок на трудот е различна во разни земји, а исто така е различна и во истата земја за разни периоди или за истиот период, но во разни гранки на производството; бидејќи потака вистинската наемнина на работникот де паѓа под вредноста на неговата работна сила, де се качува над неа, разликата меѓу цената на машинеријата и цената на работната сила, што ја заместува таа, може мошне да се менува, иако разликата меѓу количество труд потребно за производство на машината и целокупното количество труд што го заместува таа останува иста.[116a] Но само првата разлика е таа што ги определува за самиот капиталист производните трошоци на стоката и влијае врз него со присилните закани на конкуренцијата. Затоа денеска во Англија се изнајдуваат машини што се применуваат само во Северна Америка, како што Германија во 16 и 17 век изнајдува машини, што ги применува само Холандија, и како што напати француските изнајдоци од 18 век беа експлоатирани само во Англија. Самата машина во земјите со постар развиток со својата примена во некои работни гранки произведува во други гранки таков вишок на трудот (redundancy of lаbour, вели Рикардо), што падот на наемнината под вредноста на работната сила овде ја спречува употребата на машините, станува излишна, дури и често невозможна од гледиштето на капиталот, чии печалби и инаку не произлегуваат од смалувањето на употребениот туку на неплатениот труд. Во некои гранки на англиската волнена мануфактура во последниве години мошне е намален детскиот труд, а овде-онде сосем е истиснат. Зошто? Фабричкиот акт наложил двојна детска смена, од кои едната работи по 6 часа, а другата 4 часа или секоја само по 5 часа. Но родителите не сакале да ги продаваат half-timers (полувремениците) поевтино отколку порано full-timers (полновремениците). Затоа палувремениците се заместени со машинерија.[117] Пред да се забрани трудот на жените и децата (под 14 години) во рудниците, капиталот најде метод да употребува голи жени и девојки често заедно со мажите во рудниците за јаглен и во други рудници, што толку се согласуваше со неговиот морален кодекс, а особено со неговата главна книга, што тој дури по забраната на овој труд се фати за машинерија. Јенките изнашле машини за кршење камење. Англичаните не ги употребуваат нив зашто на „сиромавиот“ („wretch“ — сиромав, е технички термин на англиската политичка економија за земјоделскиот работник) што ја врши оваа работа му се плаќа толку мал дел од неговиот труд, што машинеријата би го поскапела производството за капиталистот.[118] Во Англија наместа кај приканалските гемии сѐ уште се употребува за тргање жената наместо коњот итн.,[119] бидејќи трудот потребен за производство на коњите и машините е едно математички дадено количество, додека трудот потребен за одржување на жените на одвишното население е надвор од секаква сметка. Поради тоа нигде не се растура човечката сила побесрамно на бесмислени ситнурии, како што се растура во Англија, во земјата на машините.

3. Најблиски дејства на машинското производство врз работниците

Како што видовме, излезната точка на крупната индустрија ја прави револуцијата на средствата на трудот, а револуционерното средство на трудот ја доби својата најразвиена форма во расчленетиот систем на машини во фабриката. Пред да разгледаме како се припива човечкиот материјал кон овој објективен организам, да разгледаме неколку општи дејства на оваа револуција врз самиот работник.

а) Присвојување придадени работни сили од страна на капиталот. Женски и детски труд.

До колку машинеријата ја прави излишна силата на мускулите, таа станува средство да се употреби работникот без мускулна сила или со понезрел телесен развиток, но со поеластични членови. Поради тоа женскиот и детскиот труд беше првиот збор на капиталистичката примена на машинеријата! Ова силно средство за заместување на трудот и работниците веднаш се претворило со тоа во едно средство за зголемување на бројот на наемните работници со подредување на сите членови од работничката фамилија, без разлика на пол и возраст под непосредното господство на капиталот. Присилниот труд за капиталистот не го узурпирал само времето на детските игри туку и слободниот труд што се вршел за нуждите на самата фамилија во домашниот круг, во рамките на моралните граници.[120]

Вредноста на работната сила беше определена не само со работното време потребно за издршка на индивидуалниот возрасен работник, туку и за работничката фамилија. Притоа машинеријата ги фрла на пазарот на трудот сите членови од работничката фамилија, и така вредноста на работната сила од мажот ја поделува на целата негова фамилија. Со тоа таа ја обезвредува неговата работна сила. Купувањето на пр. на семејството што е раздробено на 4 работни сили можеби чини повеќе отколку што порано чинеше купувањето на работната сила на главата на фамилијата, но затоа настапуваат 4 работни дена наместо порано еден, и нивната цена паѓа во сразмера со разликата на вишокот на трудот од четворицата над вишокот на трудот од едниот. За да може една фамилија да живее, сега мораат четворицата да му даваат на капиталот не само труд туку и вишок на трудот. Така машинеријата, со проширувањето на заварениот човечки материјал за експлоатација, т. е. вистинското поле на капиталистичката експлоатација,[121] едновремено го проширува и степенот на експлоатацијата.

Таа, исто така, го револуционира од основа и формалното изразување на капиталистичките односи, договорот меѓу работникот и капиталистот. Врз основа на стоковната размена, првата претпоставка беше, капиталистот и работникот да стапат еден спроти друг како слободни лица, како независни стопани на стоки, едниот како стопан на парите и средствата за производство, другиот како стопан на работната сила. На сега капиталот купува неполнолетни или полуполнолетни. Работникот порано ја продаваше својата сопствена работна сила, со која тој располагаше како формално слободно лице. Сега тој ги продава жената и детето. Тој станува трговец на робови.[122] Барањето на детскиот труд често и по форма се изедначува со барањето на негарски робови, како што може обично да се прочита во огласите по американските весници.

„Моето внимание“, вели на пр. еден англиски фабрички инспектор, „го привлече еден оглас во локалниот весник на еден од најважните мануфактурни градови во мојата област. Огласот гласеше: 'Се бараат 12 до 20 деца, што навидум да не бидат помали од 13 години. Наемнина 4 шил. неделно. Да се праша'. . . итн.“[123]

Фразата „навидум да не бидат помали од 13 години“ се однесува на тоа што според Factory Act [фабричкиот закон] деца под 13 години смеат да работат само по 6 часа. Некој официјално ополномоштен за тоа лекар (certifying surgeon) мора да ја потврди возраста. Значи фабрикантот бара деца што ќе изгледаат како веќе да имаат 13 години. Бројот на децата под 13 години земени на работа од фабрикантите напати се смалувал во скокови и тоа што изненадува во англиската статистика за последниве 20 години, било, според исказите на самите фабрички инспектори, во голема мера дело на certifying surgeon, кои ја дотерувале возраста на децата според експлоататорската жедност на капиталистите и трговските нужди на родителите. Во злогласниот лондонски кварт Бетнел Грин секој понеделник и вторник наутро се држи отворен пазар на кој деца од обата пола од 9 години нагоре се изнајмуваат сами кај лондонските копринени мануфактури. „Обични услови се: 1 шил. и 8 пенси неделно (што се за родителите) и 2 пенси само за мене и чајот.“ Договорот важи само за една недела. Сцените и разговорите додека трае овој пазар вистински револтираат.[124] Во Англија сѐ уште се случува жени да земаат деца од Workhouse [работен дом] и да ги издаваат под наем на кој било купец за 2 шил. и шест пенси неделно.[125] И покрај законодавството, сѐ уште во Велика Британија самите родители продаваат најмалку 2.000 деца како живи машини за чистење оџаци иако суштествуваат машини за нивната замена.[126] Револуцијата што ја предизвика машинеријата во правните односи меѓу купецот и продавачот на работна сила, така што целата трансакција ја изгуби дури и самата привидност на некој договор меѓу слободни лица, му даде подоцна на англискиот парламент правна основа да го оправда мешањето на државата во фабричките работи. Секој пат кога фабричкиот закон го ограничувал трудот на децата на 6 часа во дотогаш незафатените од овој закон индустриски гранки, постојано се крева нова олелија на фабрикантите: дека еден дел од родителите ги враќаат сега децата од индустријата што подлежи на регулација за да ѝ ги продадат на таква индустрија каде што уште владее „слободата на трудот“, т.е. каде што децата под 13 години се присилуваат да работат како возрасните, значи да се продаваат и поскапо. Но бидејќи капиталот по својата природа е еден leveller [борец за еднаквост], т.е. бара како природено право на човекот еднаквост во условите за експлоатација на трудот во сите сфери на производството, законското ограничување на детскиот труд во една индустриска гранка повлекува ограничување во другите.

Ние веќе порано укажавме на физичкото пропаѓање на децата и младите лица, како и на работничките жени, кои машинеријата ги потчинува под експлоатацијата на капиталот прво директно, во фабриките што изникнуваа врз основата на машинското производство, а после индиректна во сите други индустриски гранки. Затоа ние овдека ќе се запреме само на една точка, на огромната смртност на работничките деца во првите години на нивниот живот. Во Англија има 16 регистрациони околии во кои на 100.000 живи деца под една година идат средно годишно само 9.000 смртни случаи (во една околија само 7.047), во 24 околии над 10.000 но под 11.000, во 39 околии над 11.000 но под 12.000, во 48 околии над 12.000 но под 13.000, во 22 над 20.000, во 25 околии над 21.000, во 17 над 22.000, во 11 над 23.000, во Хоо, Улвергемнигон, Ештон-Андер-Лаки и Престон над 24.000, во Нотинген, Стакпорт и Бредфорд над 25.000, во Уизбич 26.000 и во Манчестер 26.125.[127] Како што покажа една официјална лекарска анкета во 1861 г., високата норма на смртноста, ако не се земат предвид месните околности, се должи главно на работењето на мајката надвор од куќата, и оттука произлезеното лошо одгледување и запуштеноста на децата, меѓу другото, несоодветната исхрана, скудноста во храна, хранењето со опијати итн., оттука и неприродното[1*] отуѓување на мајката од детето, а поради тоа преднамислено изгладнување и труење.[128] Во такви земјоделски околии „каде што жените минимално одат на работа, нормата на смртноста е, напротив, најниска.[129] Иследната комисија од 1861 сепак даде неочекуван резултат, бидејќи покажа дека во некои чисто земјоделски околии што лежат на Северното Море нормата на смртноста на децата под една година скоро ја достасала нормата во фабричките околии најпрочуени со неа. Поради тоа на Д-р Јулие Хантер му беше наложено на самото место да го испита овој феномен. Неговиот извештај е приложен кон „Sixth Report on Public Health“.[130] Дотогаш се претполагало дека децата ги коси маларијата и другите болести својствени на ниските и блатните краишта. Иследувањето го покажа токму обратното имено,

„дека истата причина што ја уништи маларијата, имено претворањето на Земјата во плодородни ниви, што зимата беше баруштина а преку летото оскудно пасиште, предизвика извонредна висока смртност при доенчињата.“[131]

70 лекарски практичари што ги сослуша Д-р Хантер во тие околии, беа по оваа точка „чудно едногласни“. Имено со револуцијата се воведе во земјоделските култури индустрискиот систем.

„Омажени жени што работат во тајфи заедно со девојки и момци, се изнајмуваат во цели тајфи за една определена сума од страна на еден човек, што се вика 'gangmeister' [водач на тајфа] и му се ставаат на располагање на закупецот. Овие тајфи често патуваат многу милји далеку од нивните села, наутро и навечер се среќаваат по селските патишта; жените се облечени со куси здолништа и соодветни блузи и чизми и напати со панталони, навидум се мошне јаки и здрави, но се расипани поради распуштеност што им стана навика и безобѕирни се спрема жалосните последици што ги носи нивната љубов за вокав активен и независен начин на живеење за нивните деца што скапуваат дома.“[132]

Овде се препроизведуваат сите појави на фабричките околии, а уште во поголем степен прикриено убивање на децата и труење на децата со опијати.[133]

„Моето познавање на злото“, вели Д-р Сајмон, лекар во служба при англискиот Privy Council и главен редактор на извештајот за Public Health [народно здравје] што е создадено од секое пообемно ангажирање на возрасни жени на работа во индустријата, „мора да ја оправда мојата длабока одвратност спрема ова ангажирање.“[134] „Ќе биде вистинска среќа за мануфактурните околии во Англија“, извикнува фабричкиот инспектор R. Baker во еден официјален извештај, „ако на сите омажени жени, што имаат фамилија, им се забрани да работат во која и да било фабрика“.[135]

Моралното пропаѓање произлезено од капиталистичката експлоатација на женскиот и детскиот труд така исцрпно го претстави Ф. Енгелс во книгата „Положбата на работничката класа во Англија“ и други писатели, што јас овде само потсетувам на таа. Но интелектуалната пустош произведувана вештачки со претворувањето на незрелите луѓе само во машини за фабрикување вишок на вредноста, пустош што сосем се разликува од она природно незнаење, кое го остава умот неразработен, без да ја спакози неговата способност за развиток, самата негова природна плодност, најпосле го присили дури и англискиот парламент да ја воведе во сите индустрии потчинети на фабричкото законодавство основната настава како законски услов за „производната“ употреба на децата под 14 години. Духот на капиталистичкото производство јасно се гледа од невнимателната редакција на таканаречените воспитни клаузули на фабричките акти, од отсуството на административен апарат, поради што оваа присилна настава во поголем дел пак си останува илузорна, од опозицијата на фабрикантите дури и против овој закон за настава и од нивните практични итроштини и заобиколки да го избегнат него.

„За осуда е самото законодавство, зошто тоа издало фиктивен зaкoн (delusive law), што природно се грижи за воспитанието на децата, а не содржи ни една единствена определба со која би можел да ја осигури оваа поставена цел. Тоа не определува ништо друго освен дека децата треба да бидат заклучени определен број часови (3 часа) на ден во место меѓу четири ѕида, што се вика училиште и што господарот на детето мора за тоа да држи потврда издадена од едно лице што е потпишано со своето име како учител или учителка.“[136]

Пред издавањето на поправениот фабрички акт од 1844 не беа ретки потврдите за посетување на училиштето што го потпишува учителот или учителката со еден крст, оти последниве и самите не знаеја да пишуваат.

„При посетата на едно такво училиште што раздаваше такви потврди толку бев потресен од незнаењето на учителот, што му реков: 'Ви се молам, гocподине, знаете ли Вие да читате?' Неговиот одговор беше: 'Јас, да, нешто (summat)'. За да се оправда, тој додаде: 'Секако јас подобро стојам од моите ученици.'“

Во време на подготвувањето на законот од 1844 г. фабричките инспектори ја изнесоа жалосната состојба на местата што се викале училишта, чиишто потврди мораа да ги признаваат по законот како полноважни. Но сѐ што постигнаа тие, беше тоа, што од 1844

„броевите во училишната потврда требаше да бидат исполнети своерачно од учителот, Ditto [исто] така и своето име и презиме мораше лично сам да си го потпише.“[137]

Сер Џон Кинкејд, фабрички инспектор за Шкотска, раскажува за слични службени искуства:

„Првото училиште што го посетив јас, го држеше некоја мисис Ана Килин. На моето барање да го напише своето име, таа веднаш направи грешка што почна со буквата Ц, но веднаш се поправи и рече дека нејзиното име почнувало со К. Сепак при разгледувањето на нејзиниот потпис во книгата на училишните потврди забележав, дека таа се потпишува на различни начини, додека ракописот не оставаше никакво сомнение за нејзината неспособност за обучување. Па и самата призна, дека не можела да води регистар ... Во една друго училиште јас најдов дека собата за учење беше 15 стапала долга и 10 стапала широка, а во оваа просторија се наоѓаа 75 деца што крескаа нешто неразбирливо.“[138] „Сепак не се сите тие такви бедни дупки во кои децата добиваат школски потврди, но не и образование, зашто во многу училишта, каде што е учителот добро подготвен, скоро сите негови настојувања пропаѓаат поради страшно збрканото клопче на деца од сите возрасти, почнувајќи од тригодишна. Неговиот приход, во најдобар случај беден, наполно зависи од бројот на децата што може да се настегаат во една соба и од бројот на пенсите што ги добива од нив. Потоа иде бедната школска обзаведеност, немање книги и друг учебен материјал, и мачното дејство на задушливиот и расипаниот воздух на самите сиромашни деца. Јас бев во многу такви училишта, каде што видов цели редици деца што апсолутно ништо не работеа и сепак ова беше потврдувано како посетување на училиштето, а вакви деца фигурираа во официјалните статистики како воспитани (educated).“[139]

Во Шкотска фабрикантите настојуваа по можност да ги исклучат децата што се задолжени да одат на училиште.

„Ова е достатно за да покаже колку многу фабрикантите се нерасположени спрема воспитните клаузули.“[140]

Ова се покажува ем смешно ем страшно во печатниците на платна итн. што се регулираат со еден особен фабрички закон. Според определбите на тој закон

„секое дете, пред да влезе на работа во таква печатница, морало да има посетувано училиште најмалку 30 дена, а не помалку од 150 часа за време од 6 месеци што изминале непосредно пред првиот ден од неговото влегување на работа. Дури трае неговото работење во печатницата, тоа исто така мора да оди на училиште еден период од 30 дена или 150 часа за секој 6 месеци... Одењето на училиште мора да се изврши меѓу 8 часот наутро и 6 часот попладне. Ниедна посета во еден ист ден помала од 2 1/2 часа или поголема од 5 часа не треба да се смета како дел од 150-те часа. При редовни околности децата одат на училиште пред пладне и попладне 30 дена по 5 часа на ден, и по истекот на 30 дена, кога е исполнета вкупната сума од 150 часа, колку што се сака законски, или, како што велат самите деца, кога ја завршиле книгата, се враќаат назад во печатницата каде што пак остануваат 6 месеци, дури не дојде новиот рок за задолжително одење на училиште, додека пак не ја заврши книгата... Мошне многу деца што одат на училиште за време на пропишаните 150 часа, при нивното враќање по 6 месеци од печатницата се толку далеку со знаење како во почетокот. Се разбира, тие пак го заборавиле она, што го научиле со понапрежното одење на училиште. Во други печатници на платно одењето на училиште е наполно зависно од работните нужди на фабриката. Бараниот број часови се исполнува за секој шестмесечен период со откинување по 3 до 5 часа наеднаш, израсфрлени можеби низ сите 6 месеци. На пр. еден ден се оди на училиште од 8 до 11 часот наутро, друг ден од 1 до 4 часот попладне, а потоа детето пак извесен број денови не оди, после ненадејно пак дојдува од 3 до 6 часот попладне; после оди 3 или 4 дена едноподруго, или една цела недела, потоа пак го снемува 3 недели или цел месец и пак се враќа кога нема работа за неколку дена и неколку часа, кога случајно не му е потребно на неговиот господар и така детето тукуречи се поттурнува (buffet) де ваму де таму од училиште во фабрика, од фабрика на училиште, сѐ додека не се отплати сумата од 150 часа“.[141]

Со претежен додаток на деца и жени кон комбинираниот работен персонал, машинеријата најпосле го скрши отпорот, што сѐ уште машките работници во мануфактурата ѝ го спротивставуваа на деспотијата на капиталот.[142]

б) Продолжување на работниот ден

Ако е машинеријата најмоќно средство за да се зголеми производноста на трудот, т.е. да се скуси работното време потребно за производството на некоја стока, таа како носител на капиталот станува најсилно средство за да се продолжи работниот ден над секоја природна граница отпрво во индустриите кои непосредно ги завладеала таа. Од една страна таа создава нови услови што го оспособуваат капиталот да ги разузда овие свои постојани тенденции, од друга страна создава нови мотиви што ја изоструваат неговата неугаслива жедност за туѓ труд.

Во машинеријата најпрво движењето и дејноста на средствата на трудот стануваат самостојни во однос на работникот. Тие сами по себе стануваат индустриски perpetuum mobile што би продолжило непрекинлива да произведува, а не се судира на извесни природни граници во лицето на своите човечки помошници: на нивната телесна слабост и на нивната самоволност. Како капитал, а како таков овој автомат има во лицето на капиталистот свест и волја, и затоа тој е надарен со стремеж да ги присили бунтовните, но еластичните човечки природни граници на минимален отпор.[143] Овој и инаку е смален со привидната леснотија на трудот на машините и со попокорниот и поеластичен женски и детски елемент.[144]

Производноста на машинеријата, како што видовме, стои во обратна сразмера спроти големината на оној дел на вредноста што го пренесува таа на производот. Колку е поголем периодот во кој функционира таа, толку е поголема масата на производи на кои се разделува вредноста што им ја придава таа, и толку е помал делот на вредноста што ѝ го придодава таа на одделната стока. Но активниот период од животот на машинеријата очевидно е определен со должината на работниот ден или со дневното траење на процесот на трудот помножено со бројот на деновите, во кои се повторува процесот.

Абењето на машината никако не му одговара со математичка точност на времето во кое таа се ползува. Но дури и при оваа претпоставка, некоја машина што работи 7 1/2 години по 16 часа дневно опфаќа еден исто толкав производен период и не му придава на целокупниот производ повеќе вредност отколку што би работела истата машина за време од 15 години по 8 часа дневно. Само што во првиот случај вредноста на машината би била репродуцирана двојно побргу отколку во последниов, а капиталистот со истата за 7 1/2 години би голтнал исто толку вишок на трудот колку што инаку за 15 години.

Материјалното абење на машината е од два вида. Едниот произлегува од нејзината употреба, како што се лиже златникот во циркулацијата, другиот произлегува од нејзината неупотреба, како што 'рѓосува мечот без дејство во ножницата. Во последниов случај неа ја јадат елементите. Абењето од првиот вид повеќе или помалку стои во директна сразмера, а последниов во извесен степен во обратна сразмера спроти нејзината употреба.[145]

Но покрај материјалното, машината подлежи и на едно, така да речеме, морално абење. Таа губи разменска вредност во мера во која машини од иста конструкција можат да се репродуцираат поевтино или и се јавуваат подобри машини како конкуренти.[146] Во обата случаи, нејзината вредност не се определува повеќе од работното време што е вистински опредметено во самата неа, па колку била таа млада и животоспособна, туку од работното време потребно за репродукција на самата неа или за репродукција на подобра машина. Поради тоа таа е повеќе или помалку обезвредена. Колку е покус периодот во кој се препроизведува вкупната вредност, толку е помала опасноста од моралното абење, а колку е подолг работниот ден, толку е покус овој период. При првото воведување на машинеријата во која била гранка од производството идат едноподруго сѐ нови и нови методи за нејзиното сѐ поевтино препроизводство[147] и усовршувања што ги зафаќаат не само одделните делови или апарати, туку и целата нејзина конструкција. Затоа во првиот период од животот на машината овој особен мотив за продолжување на работниот ден дејствува со најостра жестина.[148]

Под инаку еднакви околности и при даден работен ден експлоатацијата на двојно поголем број работници сака исто и двојно поголем дел од постојаниот капитал авансиран во машини и згради, како и авансиран во суровини, помошни материи итн. Со продолжувањето на работниот ден се зголемува размерата на производството, додека делот на авансираниот капитал во машини и згради останува неизменет.[149] Не само што поради тоа расте вишокот на вредноста, туку спаѓаат и издатоците потребни за негова експлоатација. Вистина, ова помалку или повеќе и инаку се врши при секое продолжување на работниот ден, само што овде тоа е од порешавачка важност, бидејќи и делот од капиталот претворен во средства на трудот овдека има општо поголемо значење.[150] Имено, развитокот на машинското производство врзува еден составен дел од капиталот што постојана расте во таква форма, во која тој од една страна може непрекинато да се оплодува, додека од друга страна ја губи употребната и разменската вредност, штом ќе се прекине неговиот допир со живиот труд.

„Кога еден земјоделец ќе ја остави својата лопата“, го поучувал г. Ешворт, англиски памучен магнат, професорот Н. В. Сениора, „тогаш тој за овој период прави бесполезен капитал од 18 пенси. Кога некој од нашите луѓе (т.е. од фабричките работници) ја остава фабриката, тој прави бесполезен капитал што чинеше 100.000 фунти ст.“[151]

Само помислете! Еден капитал што чинеше 100.000 ф. ст. да се направи дури и за еден момент „бесполезен“! Природно е да се писка до небо што некои наши луѓе општо и некогаш ја напуштаат фабриката! Сѐ поголемиот обем на машинеријата го прави „пожелно“ како што Сениор поднаучен од Ешворта, сам го увидува, сѐ поголемото продолжување на работниот ден.[152]

Машината произведува релативен вишок на вредноста, не само со тоа, што таа директно ја снижува вредноста на работната сила и неа посредно ја поевтинува со поевтинувањето на стоките што влегуваат во нејзината репродукција, туку и со тоа што таа, при нејзиното прво спорадично воведување, трудот што го применува стопанот на машината го претвора во потенциран труд, кој ја покачува општествената вредност на машинскиот производ над неговата индивидуална вредност и така го оспособува капиталистот да ја надоместува дневната вредност на работната сила со помал дел од вредноста на дневниот производ. Затоа печалбите за време на овој преоден период, во кој машинското производство има некаков вид монопол, се извонредни, а капиталистот се обидува од основа да ги исползува овие „медени месеци“ по можност со што поголемо продолжување на работниот ден. Големата печалба ја дразни ненаситната глад за уште поголема печалба.

Кога употребата на машинеријата во истата гранка на производството станува општа, општествената вредност на машинскиот производ паѓа на нејзината индивидуална вредност и влегува во дејство законот, според кој вишокот на вредноста не произлегува од работните сили, што ги заменил капиталистот со машини, туку обратно од работните сили, што тој ги зема на работа. Вишокот на вредноста произлегува само од променливиот дел на капиталот, а ние видовме дека масата на вишокот на вредноста е определена од два фактора: од нормата на вишокот на вредноста и од бројот на работниците што работат едновремено. При дадена должина на работниот ден нормата на вишокот на вредноста го определува односот во кој работниот ден се дели на потребен труд и вишок на трудот. Бројот на работниците што работат едновремено зависи од односот на променливиот капитал спроти постојаниот. Сега е јасно, дека машинското производство макар колку тоа со зголемување на производната сила на трудот да го проширува вишокот на трудот за сметка на потребниот труд, овој резултат го постигнува со тоа што го смалува бројот на работниците земени на работа од некој даден капитал. Еден дел од капиталот, што порано беше променлив, т.е. што се претвораше во жива работна сила, сега го претвора тој во машинерија, значи во постојан капитал што не произведува вишок на вредноста. Невозможно е, на пр. да се исцеди од двајца работници исто толку вишок на вредноста како од 24. Ако секој од 24-те работници на 12 часа дава само еден час вишок на трудот, тие заедно даваат 24 часа вишок на трудот, додека вкупниот труд од двајца работници изнесува само 24 часа. Значи, во примената на машинеријата за производство на вишок на вредноста лежи една внатрешна противречност, а таа е во тоа што од двата фактора на вишокот на вредноста што го дава еден капитал од дадена големина едниот фактор, нормата на вишокот на вредноста само со тоа се зголемува, што го смалува другиот фактор, бројот на работниците. Оваа внатрешна противречност се појавува штом употребата на машинеријата ќе стане во некоја индустриска гранка општа и штом вредноста на стоката произведена машински ќе стане вредност што ја регулира општествената вредност на сите стоки од исти вид; а тоа е онаа противречност што го гони постојано капиталот, тој без да е свесен за тоа,[153] кон насилното продолжување на работниот ден, за да го надомести релативното смалување на бројот на експлоатираните работници со зголемување не само на релативниот туку и на апсолутниот вишок на трудот.

Значи, ако капиталистичката примена на машинеријата создава од една страна нови силни мотиви за безмерно продолжување на работниот ден и го револуционира самиот начин на трудот како и карактерот на општественото работно тело, на таков начин, што крши секаков отпор против оваа тенденција; од друга страна, таа произведува — делум поради потчинување под капиталот на порано недостапни слоеви од работничката класа, делум со ослободувањето на работниците што се истиснати од машините[154] едно прекумерно работничко население — кое мора да се препушти на законите што ги диктира капиталот. Оттука е оваа забележлива појава во историјата на модерната индустрија машината да ги руши сите морални и природни граници на работниот ден. Оттука иде економскиот парадокс да се превртува најмоќното средство за скусување на работното време во најнепогрешиво средство за претворање на целиот век на работникот и на неговата фамилија во работно време, што стои на располагање за оплодувањето на капиталот.

„Кога би можело“, си мечтаеше Аристотел, најголемиот мислител од Стариот век, „секое орудие да ја врши определената работа по налог или дури по наша желба, како што се движеле сами од себе вештачките дела на Дедал или како што оделе триножниците на Хефест од сопствен поттик на светиот труд, кога би ткаеле така совалките сами од себе, тогаш не би му требале на мајсторот помошниците ни на господарот робовите.“[155]

И Антипатрос, еден грчки поет од времето на Цицерон, го поздравил изнајдокот на воденицата за мелење жито, оваа елементарна форма на сите производни машинерии, како ослободител на робинките и востановител на златниот век.[156] „Многубошците, да многубошците! — Тие, како што откри умниот Бастиј, а веќе пред него уште поумниот Мекелек, ни поим си немаа од политичка економија и христијанство. Тие, меѓу другото, не можеа да сфатат дека машината е најиспробаното средство за продолжување на работниот ден. Тие го определуваа ропството на едните како средство за целосен човечки развиток на другите. Но да го проповедаат ропството на масите, само за да станат неколку груби и полуобразовани „новобогати“ „emminent spinners”, „extensive sausage makers“ и „іnfluentіal shoe blackdealers“ [видни фабриканти на преѓа, фабриканти на колбаси на јадро и влијателни трговци на лустро за чевли], за тоа го немаа специфичниот христијански орган.

в) Интензификација на трудот

Безмерното продолжување на работниот ден, што го произведува машината кога е во рацете на капиталот, доведува подоцна, како што видовме, да реакција на општеството што е загрозено во својот животен корен, а со тоа и до законски ограничен нормален работен ден. Врз основа на последново, се развива една појава од решавачка важност, а што ја сретнавме веќе порано, имено интензификацијата на трудот. При анализата на апсолутниот вишок на вредноста најпрво се работеше за екстензивната големина на трудот, додека степенот на нејзината интензивност беше претпоставен како даден. Ние сега треба да го разгледаме претворањето на екстензивната големина во интензивна или во степенска големина.

Само од себе се разбира дека со напредокот на машинизмот и со насобраниот опит на една посебна класа машински работници природно расте и брзината, а со тоа и интензивноста на трудот. Така, во Англија продолжувањето на работниот ден оди половина век рака под рака со порастот на интензивноста на фабричкиот труд. Исто така, се разбира дека кај трудот, каде што не се работи за преодни трескави дејности, ами за еднообразност што рамномерно се повторува од ден на ден, мора неизбежно да настапи еден момент каде што продолжувањето на работниот ден и интензивноста на трудот една со друго се исклучуваат, така што продолжувањето на работниот ден станува изводливо само со снижување на степенот на интензивноста на трудот и, обратно, зголемувањето на степенот на интензивноста станува изводлива само со скусувањето на работниот ден. Штом oгopченоста на работничката класа, што постепено стануваше сѐ побујна, ја присили државата, насилно да го скуси работното време и најпрво да диктира во вистинските фабрики нормален работен ден, значи од овој момент кога еднаш за секој пат беше пресечено зголемувањето на производството на вишокот на вредноста со продолжување на работниот ден, капиталот се фрли со сета своја сила и со полна свест на производство на релативен вишок на вредноста со забрзување на развитокот на машинскиот систем. Едновремено со тоа настана измена и во карактерот на релативниот вишок на вредноста. Методите за производство на релативен вишок на вредноста се состојат општо во тоа, да се оспособи работникот со зголемувањето на производната сила на трудот, да произведува повеќе со исто трошење труд во исто време. Истото работно време, како и порано, му придава на вкупниот производ иста вредност, макар што сега оваа неизменета разменска вредност се претставува во повеќе употребни вредности и затоа паѓа вредноста на одделната стока. Сосем е поинаку штом принудното скусување на работниот ден, заедно со огромниот поттик што го дава на развитокот на производната сила и на економијата во условите на производството, едновремено го присили работникот кон зголемено трошење на труд во исто време, кон зголемено напнување на работната сила, кон погусто исполнување на парите на работното време, т.е. кон кондензирање на трудот до еден степен што може да се постигне само во рамките на скусениот работен ден. Ова натапкување на поголема маса труд во eдeн даден период време се смета сега, како што си е, како поголема количество труд. Покрај мерата на работното време како „продолжена големина“ сега се појавува мерата на степенот на неговата згустеност.[157] Поинтензивниот час на десетчасовниот работен ден сега содржи исто толку или повеќе труд, т.е. потрошена работна сила, отколку попорозниот час на дванаесетчасовниот работен ден. Затоа неговиот производ има исто толку или повеќе вредност отколку што има 1 1/5 од порозниот час. Ако го оставиме настрана зголемувањето на релативниот вишок на вредноста со зголемената производна сила на трудот, тоа сега му даваат на капиталистот на пр. 3 1/3 часа вишок на трудот на 6 2/3 часа потребен труд иста маса вредност како понапред 4 часа вишок на трудот на 8 чaca потребен труд.

Сега се праша, како се интензифицира трудот?

Првото дејство на скусениот работен ден почива на саморазбирливиот закон, дека способноста за дејство на работната сила стои во обратна сразмера спроти времето на нејзиното дејствување. Поради тоа, во извесни граници, она што ќе се изгуби во траењето на трошењето на силата се добива во степенот на нејзиното трошење. Но за да направи работникот вистински повеќе работна сила во течна состојба, за тоа се грижи капиталот со методите на плаќањето.[158] По мануфактурите, на пр., во грнчарницата каде што машинеријата не игра никаква или сосем незначителна ролја, воведувањето на фабричкиот закон убедливо покажа дека самото скусување на работниот ден за чудо ја зголеми рамномерноста, еднообразноста, редот, континуитетот и енергијата на трудот.[159] Сепак вакво дејство се чинело сомнително во вистинската фабрика, бидејќи зависноста на работникот од континуелноста и еднообразноста на движењето на машините веќе одамна создаде овдека најстрога дисциплина. Затоа кога се расправаше во 1844 г. за снижувањето на работниот ден под 12 часа, фабрикантите тукуречи едногласно изјавија, дека

„нивните надгледници внимаваат во различните фабрички одделенија рацете да не губат време“, дека „степенот на будноста и вниманието од страна на работникот („the extent of vigilance and attention on the part of the workmen“) одвај може да се поткрене“, и дека, при претпоставка оти сите други околности како брзината на машинеријата итн. ќе останат неизменети, та поради тоа би била Бесмислено да се очекува во добро уредените фабрики некој каков-годе позначаен резултат од зголеменото внимание итн. на работникот.“[160]

Ова тврдење го соборија експериментите. Господин Р. Гарднер воведе во своите две големи фабрики во Престон да се работи до 20 април 1844 место по 12 часа само по 11 часа на ден. Откога измина приближно една година, се покажа дека

„со исти трошоци е добиено истото количество производ и вкупниот работник добивал исто толку наемнина за 11 часа, колку порано за 12.“[161]

Јас овдека ќе преминам преку експериментите во предачниците и чешларниците, зашто тие беа сврзани со зголемувањето на брзината на машинеријата (за 2%). Напротив, во ткајачкото одделение, каде што се ткаени мошне различни сорти лесни фантазии-артикли со фигури, не се извршени сосем никакви измени во објективните услови на производството. Резултатот беше:

„Од 6 јануари до 2 април 1844 со дванаесетчасовен работен ден средната неделна наемнина од секој работник беше 10 шил. и 11 пенси, од 20 април до 29 јуни 1844 со единаесетчасовен работен ден средната неделна наемнина била 19 шил. 3 1/2 пенси.“[162]

За 11 часа овде се произведуваше повеќе одошто понапред за 12, исклучиво поради поголемата и порамномерната издржливост на работниците и економијата во нивното време. Додека тие ја добиваа истата наемнина и добиваа 1 час слободно време, капиталистот ја добиваше истата маса на производство, а трошеше за еден час помалку јаглен, гас итн. Изведен е сличен експеримент со исти резултати во фабриките на г.г. Хорокс и Џексон.[163]

Штом скусувањето на работниот ден стана законски присилно, отпрво ги создава субјективните услови за кондензација на трудот, имено способноста на работникот да претвори во течна состојба во дадено време повеќе работна сила, машината станува во рацете на капиталот објективно и систематски применувано средство, за да се исцеди во исто време повеќе труд. Ова се постигнува на два начина: со зголемување на брзината на машините и со проширување на обемот на машинеријата што е под надзор на еден ист работник или со проширување на неговото поле за работа. Усоовршена конструкција на машинеријата делум е нужна поради вршење поголем натиск над работникот, делум тоа е само од себе следено од интензификацијата на трудот, зашто границите на работниот ден го присилуваат капиталистот кон најстрога економија во трошоците на производството. Подобрувањето на парната машина го зголемува бројат на ударите на нејзините клипови во минута и едновремено дава можност, со поголема економија во силата, со еден ист мотор да се движи поширок механизам, со исто па дури и со намалено трошење јаглен. Подобрувањето на трансмисиониот механизам го смалува триењето и, што така очевидно ја разликува модерната машина од постарата, — го сведува пречникот и тежината на малите и големите трансмисиони оски на еден минимум што постојано паѓа. Најпосле подобрувањето на работната машинерија го смалува нејзиниот обем, а ја зголемува брзината и ја проширува дејноста како кај модерниот парен разбој, или го зголемува заедно со нејзиното тело обемот и бројот на нејзините алати, како при предачката машина, или се зголемува подвижноста на овие алати со безначајни детални измени, како кај selfacting mule [автоматска предачка] што во средината на педесеттите години се зголеми брзината на вретеното за 1/5.

Скусувањето на работниот ден на 12 часа во Англија датира од 1833 година. Веќе во 1836 еден англиски фабрикант изјави:

„Во споредба со порано трудот, што се врши сега во фабриките, е мошне пораснат поради поголемото внимание и дејноста што се бара од работникот, поради значително зголемената брзина на машинеријата.“[164]

Во 1844 лорд Ешли, сега гроф Шазбери, ги направи во Домот на општините [Долниот дом] следниве документарно засновани поставки:

„Трудот на вработените во фабричките процеси е сега трипати поголем отколку што беше при воведувањето на овие операции. Нема сомнение дека машините извршија работа што ги заменува жилите и мускулите на милиони луѓе, но тие едночудо (prodigiously) го зголемија трудот на луѓето, што ги потчинија на своето ужасно движење ... Трудот што би се вршел за да се следат две mules [предачки машини] за време од 12 часа предење преѓа од 40 № вклучуваше во 1815 година средно 8 милји пат. Во 1832 година дистанцата што требаше да се изоди по две mules при предењето на истиот нумер и за време од 12 часа изнесуваше 20 милји, а често и повеќе. Во 1825 година предачот требаше да направи за 12 часа 820 затегнувања на секоја mule што дава вкупно 1.640 затегнувања за 12 часа. Во 1832 година предачот требаше да направи за време на својот дванаесетчасовен работен ден по 2.200 затегнувања на секоја mule вкупно 4.400, во 1844 година по 2.400 на секоја mule вкупно 4.800, а во некои случаи се сакало уште поголема маса труд (amount of labour) ... Јас овдека имам на рака еден друг документ од 1842 г., во кој се докажува, дека трудот прогресивно расте, не само поради тоа, што треба да се изоди поголема далечина, туку и дека се умножува квантитетот на произведената стока, додека бројот на рацете пропорционално опаѓа, и потака, дека сега често се преде со полош памук, за што се сака повеќе труд ... Во чешларницата исто така се врши голема пораснување на трудот. Сега едно лице ја врши работата што беше понапред разделена на две ... Во ткајачниците, каде што работат голем број лица, повеќе од женски пол, трудот пораснал за последнава година за полни 10% поради зголемената брзина на машините. Во 1838 година бројот на неделно испредените hanks [пасонца] беше 18.000, во 1843 г. тој се качи на 21.000. Во 1819 година бројот на picks [ударите на совалката] при парниот разбој изнесуваше 60 во минута, во 1842 година тој изнесуваше 140, што покажува голем пораст на трудот“.[165]

Со оглед на овој значаен интензитет, што го постигнал трудот под владеењето на законот за дванаесетчасовен работен ден веќе во 1844, изгледаше дека англиските фабриканти имаа право кога изјавија, дека сепак е невозможен натамошен напредок во овој правец и дека поради тоа, секое натамошно смалување на работниот ден е идентично со смалување на производството. Дека нивните расудувања беа точни само привидно, најдобро се докажува од следнава едновремена изјава на нивниот неуморен цензор, на фабричкиот инспектор Леонард Хорнер.

„Бидејќи произведуваното количество главно се регулира според брзината на машинеријата, фабрикантот мора да има интерес да ја тера до крајниот степен на брзината кајшто е соединлив со следниве услови: машинеријата да се чува од пребрзо трошење, да се задржи квалитетот на фабрикуваните артикли и способноста на работникот, да ги следи нејзиното движење без поголемо напрегнување одошто она што може да го врши непрекинато. Често се случува фабрикантот во своето брзање премногу да го забрза движењето. Тогаш кршењето и лошиот квалитет на изработката претегнуваат над ползата од брзината и тој е присилен да го подзапре одот на машинеријата. Бидејќи еден деен и предвидлив фабрикант го изнајдува максимумот што е возможен да се постигне, јас заклучив дека е невозможно за 11 часа да се произведе колку за 12. Освен тоа, јас претполагав дека наемнината што му се плаќа на работникот од парче го напрегнува него до крајност, за да може тој непрекинато да го додржи истиот степен на трудот.“[166]

Поради тоа Хорнер заклучи, и покрај експериментите на Гарднер итн., дека едно натамошно скусување на работниот ден под 12 часа мора да го смали количеството на производот.[167] Десет години подоцна самиот тој си го цитираше своето сомнение од 1845 г. за доказ, дека тој тогаш уште малку ја разбирал еластичноста на машинеријата и човечката работна сила, што обете во еднаква мера се напнуваат до крајна граница, поради присилното скусување на работниот ден.

Да преминеме сега кон периодот по 1847, од времето кога е воведен законот за десетчасовниот работен ден во англиските фабрики за памук, волна, коприна и лен.

„Брзината на вретената пораснала на Throstles-предалки за 500, на mule за 1.000 обрти во минута, т.е. брзината на Throstle-вретеното што беше во 1839 г. 4.500 обрти во минута, сега (1862) изнесува 5.000, а брзината на mule-вретеното, што беше 5.000 сега изнесува 6.000 во минута; во првиот случај придадената брзина се зголеми за 1/10, а во вториот за 1/6.“[3*][168]

Џемс Несмит, прочуениот цивилен инженер од Петрикрофт кај Манчестер, во една писма од 1852 до Леонард Хорнер говори за подобрувањето на парната машина извршено од 1848-1852. Бидејќи забележува дека парната коњска сила, што сѐ уште продолжува да се цени во официјалната фабричка статистика, според нејзиното дејство од 1828 година,[169] уште е само номинална и може да служи само како индекс за вистинска сила, тој, меѓу другото, вели:

„Нема никакво сомнение дека парни машини од иста тежина, често исти и идентични машини само што се извршени на нив модерни поправки; вршат средно за 50% повеќе работа од порано и дека во многу случаи едни исти парни машини, што даваат 50 коњски сили со ограничена брзина од 220 стапала на минута, денеска даваат над 100 к.с. а трошат помалку јаглен. Модерната парна машина од иста номинална коњска сила дејствува со поголема сила отколку понапред поради усовршувањето во нејзината конструкција, смалениот обем и градењето на парниот казан итн... Поради тоа иако во однос спроти номиналната коњска сила е земен на работа ист број раце како и порано, во однос спроти работните машинерии бројот на рацете е смален.“[170]

Во 1850 г. фабриките на Соединетото Кралство применуваа 134.217 номинални коњски сили за движење на 25.638.716 вретена и 301.445 разбои. Во 1856 година бројат на вретената изнесуваше 33.503.580, а на разбоите 369.205. Ако останат потребните коњски сили еднакви како во 1850 г. тогаш во 1856 г. би биле потребни 175.000 коњски сили. Туку според официјалните податоци сите изнесуваа само 161.435, значи над 10.000 коњски сили помалку отколку што би требало кога би се сметала според базата до 1850 г.[171]

„Последниот извештај од 1856 (официјална статистика) ги утврди фактите, дека фабричкиот систем се шири со страшна брзина, бројот на рацете опаднал во однос на машинеријата, парната машина со економија во силата и со други методи движи машини со поголема тежина, и се постигнува поголемо количество производи поради посовршените работни машини, поради изменетите методи во фабрикацијата, поради зголемената брзина на машинеријата и поради многу други причини.“[172] „Во машинериите наголемо се воведени усовршувања од секој вид, чија производност мошне е качена. Скусувањето на работниот ден дава без секакво сомнение... поттик за овие усовршувања. Овие усовршувања и поинтензивното напрегнување на работникот доведоа до тоа, што во скусениот (за два часа или 1/6) работен ден се добиваат барем исто толку производи колку што се добиваа порано за време на подолгиот работен ден.“[173]

Колку растеше богатството на фабрикантите со поинтензивната експлоатација на работната сила докажува веќе и околноста што средниот пораст на англиските памучни итн. фабрики изнесуваше од 1838 до 1850 по 32 на година, а од 1850 до 1856 изнесуваше напротив 86 годишно.

Макар колку да беше голем напредокот на англиската индустрија за 8 години, од 1848 до 1856 под владеењето на десетчасовниот работен ден, сепак тој беше далеку надминат во следниот шестгодишен период од 1856 до 1862. На пр., во фабриките за коприна имаше вретена: 1856 г. 1.093.799; 1862 г. 1.388.544; 1856 г. разбои 9.260, а 1862 г. 10.709. Напротив бројот на работниците беше 1856 г. 58.137 и 1862 г. 52.429. Ова дава пораст во бројот на вретената за 26,9%, а на разбоите за 15,6% со едновремено опаѓање на бројот на работниците за 7%. Во 1850 г. во волнените фабрики беа применети 875.830 вретена, во 1858 г. 1.324.549 (пораст од 51,2%), а 1862 г.: 1.289.172 (опаѓање од 2,7%). Но ако ги одбиеме вретената за утврдување, што се влезени при пребројувањето во 1856 г. но не фигурираат во тоа од 1862 г., тогаш бројот на вретената од 1856 тукуречи останува постојан. Напротив, од 1850 година наваму брзината на вретената и разбоите во повеќето случаи е вудвоена. Бројот на парните разбои во волнените фабрики беше во 1850 г. 32.617; во 1856 г.: 38.956, а во 1862 г.: 43.048. При тоа работеа во 1850 г. 79.737 лица во 1856 г. 87.794, а во 1862 г.: 86.083, а од тоа беа деца под 14 години — во 1850 г.: 9.956, во 1858 г.: 11.228, во 1862 г.: 13.178. Покрај мошне зголемениот број на разбоите, во 1862 г. во споредба со 1856 г. вкупниот број на работниците земени на работа опадна, а бројот на експлоатираните деца порасна.“[174]

На 27 април 1863 членот на парламентот Феранд изјавил во Долниот дом:

„Делегатите на работниците од 16 околии од Ланкашир и Чешир, во чие име јас говорам, мене ми соопштиле, дека трудот во фабриките постојано расте поради усовршувањето во машинериите. Место како секогаш едно лице со помошник да прислужува два разбоја, тоа сега прислужува три разбои ем без помошник, и дури не е необично едно лице да прислужува четири разбои итн. Како што произлегува од изнесените факти, дванаесет часа труд сега е натапкан во помалку од 10 работни часа. Затоа само по себе се знае, во какви огромни размери се зголемиле во последниве години маките на фабричките работници“.[175]

Поради тоа, иако фабричките инспектори незапирно и со полно право ги фалат благопријатните резултати на фабричките закони од 1844 и 1850, тие сепак признаваат, дека скусувањето на работниот ден веќе предизвикало таква интензивност на трудот што го разурнува здравјето на работникот, значи и самата работна сила.

„Во повеќето памучни, волнени и копринени фабрики изгледа дека состојбата на возбуда што исцрпува, а што е потребна за работа при машинеријата, чиешто движење во последниве години толку извонредно е забрзана, е една од причините на претераната смртност од болеста на градите, што ја докажал Д-р Гринхо во својот најнов чудесен извештај.“[176]

Не подлежи нити на најмало сомнение, оти е тенденцијата на капиталот, штом еднаш за секогаш законски му е спречено да го продолжува работниот ден, да си го поврати тоа со систематско зголемување на степенот на интензивноста на трудот и да го преврти секое усовршување на машинеријата во средство за поголемо исцицување на работната сила, кое пак набргу мора да доведе до пресвртна точка, каде што станува неизбежно ново скусување на работното време.[177] Од друга страна, бурниот развиток на англиската индустрија од 1848 до денеска, т.е. во периодот на десетчасовниот работен ден, го остава многу подалеку зад себеси времето од 1838 до 1847 г., т.е. периодот на дванаесетчасовниот работен ден, отколку што последниов период го остави зад себеси половината век од воведувањето на фабричкиот систем, т.е. периодот на неограничен работен ден.[178]

4. Фабриката

Во почетокот на оваа глава ние го разгледувавме телото на фабриката, склопот на машинскиот систем. Потака видовме, дека машинеријата со присвојување на женскиот и детскиот труд го зголемува човечкиот материјал за експлоатација од страна на капиталот, дека со безмерното продолжување на работниот ден го плени целото животно време на работникот и дека најпосле, нејзиниот напредок, што овозможува да се произведува една чудовишна растечка маса на производи во сѐ покусо време, служи како систематско средство за да се направи во секој час што повеќе труд во течна состојба или работната сила да се експлоатира постојано сѐ поинтензивно. Ние сега ќе се свртиме кон фабриката како кон целост и притоа во нејзината најразвиена форма.

Др. Јур, Пиндар на автоматската фабрика, ни ја опишува неа од една страна како:

„кооперација на различни класи работници, возрасни и невозрасни, што вешто и вредно надгледуваат еден систем од производни машинерии, што непрекинато ги движи една централна сила (првиот мотор)“,

од друга страна како

„еден огромен автомат, составен од безбројни механички и самосвесни органи, што дејствуваат во согласност и без прекин, за да произведат еден ист предмет, така што сиве овие органи ѝ се подредени на една подвижна сила, што се движи сама од себе.“

Обата овие изрази никако не се идентични. Во едниот комбинираниот вкупен работник или општественото работно тело се јавува како субјект што активно дејствува, а механичкиот автомат како објект; во другиот самиот автомат е субјект, а работниците се само како свесни органи пvдредени на неговите бесвесни органи и со нив ѝ се потчинети на централната движечка сила. Првиот израз важи за секоја можна примена на машинеријата од голема размера, а вториот ја карактеризира нејзината капиталистичка примена, а со тоа и модерниот фабрички систем. И затоа Јур сака да ја претстави централната машина, од која произлегува движењето, не само како автомат туку како автократ.

„Во овие големи работилници благотворната сила на парата собира околу себе илјади свои поданици“.[179]

Заедно со работниот алат и виртуозноста за неговото водење преминува од работникот на машината. Делоспособноста на алатот е ослободена од личните граници на човечката работна сила. Со тоа е отстранета техничката основа, врз која почива поделбата на трудот во мануфактурата. Поради тоа наместо карактеристичната за неа хиерархија од специјализирани работници, во автоматската фабрика настапува тенденција кон изедначување или нивелирање на работите, што треба да ги извршат помошниците на машинеријата;[180] место вештачки изникнатите разлики меѓу делските работници, идат претежно природните разлики на возраста и полот.

До колку пак поделбата на трудот се јавува во автоматската фабрика, таа пред сѐ е расподелба на работниците меѓу специјализираните машини, и на работничките маси, кои веќе не се никакви внатрешно поврзани групи, меѓу различни одделенија во фабриката, каде што тие работат на еднородни машини алатки наредени една крај друга, значи тие образуваат меѓу себеси само проста кооперација. Расчленетата група на мануфактурата сега е заменета со поврзаноста на главниот работник со неколку помошници. Битната разделеност е меѓу работниците што се вистински на работа на машините алатки (овдека идат и неколку работници за чување односно за хранење на движечката машина) и меѓу простите помошни работници (тукуречи исклучиво деца) на овие машински работници. Кон помошните работници се бројат повеќе или помалку сите „Feeders“ (што ѝ додаваат на машинеријата материјал за работа.) Покрај овие главни класи иде еден бројно незначителен персонал што е зафатен само со контролата на вкупната машинерија и со нејзиното постојано поправување, како инженери, механичари, столари итн. Тоа е една виша, делум научно образована класа, што е надвор од кругот на фабричките работници и само нему му е придадена.[181] Оваа поделба на трудот е чисто техничка.

Секоја работа на машината сака совреме да ѝ се приучи работникот. Со тоа тој се научува да го нагоди своето сопствено движење со еднообразното и непрекинато движење на некој автомат. До колку самата целокупна машинерија образува систем од разнообразни и комбинирани машини, што дејствуваат едновремено, до толку и кооперацијата што почива врз неа бара расподелба на разнородни работнички групи меѓу разнородни машини. Но машинското производство ја укинува нужноста да се зацврсти оваа мануфактурна поделба со постојаното прикрепување на ист работник кон иста функција.[182] Бидејќи целокупното движење на фабриката не произлегува од работникот, туку од машините, можат да се вршат постојани измени на лица без да се прекинува процесот на трудот. Најубедлив доказ за ова дава Relaissystem-от воведен во време на бунтот на англиските фабриканти од 1848-1850. Најпосле, брзината со која се научува работата на машина во млади години ја отстранува нужноста да се приготвува некоја посебна класа работници исклучиво за машински работници.[183] Но услугите на простите помошни работници во фабриката можат да бидат заменети делум со машини,[184] делум допуштаат, поради нивната совршена едноставност, брза и постојана измена на лицата натоварени со ова 'ргање.

Иако сега машинеријата технички го руши стариот систем на поделбата на трудот, тој отпрво по навика и понатака се вовлекува во фабриката како традиција на мануфактурата, за да биде пак тогаш систематски препроизведуван и зацврстуван од капиталот во уште поодвратна форма како средство за експлоатација на работната сила. Од доживотна специјалност да се води еден делски алат станува доживотна специјалност да се служи една делска машина. Машината се злоупотребува, за да се претвори самиот работник уште од дете во дел на некоја делска машина.[185] Така не само што се смалуваат значително трошоците потребни за неговото сопствено препроизводство, туку едновремено се дополнува и неговата беспомошна зависност од фабриката во целост, значи од капиталистот. Овде како и насекаде мора да се прави разлика меѓу поголемата производност што се должи на развитокот на општествениот процес на производството и поголемата производност, што се должи на капиталистичката експлоатација над овој процес.

Во мануфактурата и занаетот работникот се служи со алатот, во фабриката тој ѝ служи на машината. Таму движењето на средствата на трудот излегува од него, овде тој има да го следи ова движење. Во мануфактурата работниците се членови на еден жив механизам. Во фабриката суштествува еден мртов механизам, независен од нив, а тие се присоединети кон него како жив придаток.

„Мрачната еднообразност на бескрајното мачење при работата, за која еден ист механички процес незапирно се повторува, си личи на работата на Сизиф; тежината на трудот сѐ одново и одново паѓа како карпа на омаломоштениот работник.“[186]

Додека машинскиот труд до крајност го изморува нервниот систем, дотогаш тој ја потиснува многустраната игра на мускулите и ги плени сите слободни телесни и духовни дејности.[187] Дури и олеснувањето на трудот станува средство за мачење, поради таа што машината не го ослободува работникот од трудот, туку неговиот труд од содржината. На секое капиталистичко производство, до колку тоа не е само процес на трудот, туку едновремено и процес на оплодување на капиталот, заедничко му е тоа, што работникот не ги применува условите на трудот, туку обратно, условите на трудот го применуваат работникот, но дури со машинеријата ова извртување добива технички сетилна реалност. Со претворањето во автомат, средствата на трудот истапуваат спроти работникот во време на самиот процес на трудот како капитал, како мртов труд, што ја потчинува под себе живата работна сила и ја исцицува. Одделувањето на духовните сили на процесот на производството од рачниот труд и нивното претворање во сили на капиталот над трудот се исполнува докрај, како што веќе порано покажавме, во крупната индустрија изградена врз основа на машинеријата. Деталната вештина на индивидуалниот, опустошениот машински работник исчезнува како нешто ситно и споредно пред науката, пред огромните природни сили и пред општествениот масовен труд, што се овоплотени во машинскиот систем и што со него ја прават силата на „мајсторот“ (master). Затоа овој мајстор во чиј мозок се неразделено сраснати машинеријата и неговиот монопол над неа, во случај на судирање со „рацете“ [работниците] им довикнува презриво:

„Фабричките работници треба мошне добро да запаметат дека нивниот труд всушност е една сосем ниска сорта опитен труд; дека нема никаков друг труд што може полесно да се научи и што е подобро платен ако се гледа и неговиот квалитет, дека нема никаков друг труд што може да се набави со кратко обучување од страна на најнеискусните во многу кусо време и во големо изобилство. Машинеријата на мајсторот навистина игра многу поважна ролја во делото на производството отколку трудот и вештината на работникот кое може да се научи за 6 месеци учење, и што може да го научи секој селски мoмок.“[188]

Техничкото потчинување на работникот под еднообразниот ôд на средствата на трудот и своеобразниот состав на работното тело од индивидуи од обата пола и од различна возраст создава една касарнска дисциплина, што се изградува во совршен фабрички режим и наполно го развива веќе порано споменатиот труд на врховниот надзор, значи и поделбата на работниците на рачни работници и надгледници на трудот, на општи индустриски војници и индустриски подофицери.

„Главната тешкотија на автоматската фабрика . . . се состои . . . во дисциплината што е нужна, за да се одвикнат луѓето од нивните неправилни навики во работата и да бидат доведени во согласност со неизменливата правилност на големиот автомат. Но за да се изнајде и со успех да се изведе еден дисциплиниран кодекс што им одговара на потребите и брзината на автоматскиот систем, беше подвиг достоен на Херкул, тоа е благородното дело на Аркрајт! Дури и ден денеска, кога системот е организиран во својата цела полност, скоро е невозможно да се најдат, меѓу работниците во зрела возраст... полезни помошници за автоматскиот систем.“[189]

Фабричкиот кодекс, во кој капиталот приватноправно и самовласно без да ја дели власта, инаку толку мила на буржоазијата, и уште без претставнички систем, ја формулира својата автократија над своите работници, е само капиталистичка карикатура на општественото регулирање на процесот на трудот, што станува нужно кога имаме кооперација во крупни размери и кога се употребуваат заеднички средства на трудот, особено машинеријата. На место камшикот од чуварот на робовите се јавува казнената книга на надзорникот. Природно, сите казни се сведуваат на парични казни и одбивање од наемнината, а законодавната остроумност на фабричките Ликурзи направила такви закони чие нарушување да биде за нив што се може подобитно одошто нивното исполнување.[190]

Ние овдека само спомнуваме за материјалните услови под кои се врши фабричкиот труд. Сите сетилни органи еднакво страдаат од вештачки покачената температура, од воздухот заситен со отпадоци од суровините, од заглушната врева итн., а да не гледаме на опасноста за живот меѓу тесно начичканата машинерија, што ги произведува своите индустриски билтени за загинати и ранети со рамномерност на годишните времиња.[190a] Економисувањето на општествените средства за производство, што дозреа како во топла леа дури во фабричкиот систем, во рацете на капиталот едновремено станува и систематски грабеж на условите за живот на работникот додека работи, грабеж на просторот, воздухот, светлоста и на личните заштитни средства што го чуваат работникот од животните опасности или од опасните околности за здравјето во процесот на производството, а да не зборуваме за некои направи за удобност на работникот.[191] Немаше ли право Фурие кога ја нарече фабриката „ублажена робијашница“.[192]

...

10. Крупна индустрија и земјоделство

Револуцијата што ја предизвика крупната индустрија во земјоделството и во општествените односи меѓу агентите на неговото производство, ќе може да биде изложена дури подоцна. Овдека е достатно да се споменат накусо неколку претходно земени резултати. Ако употребата на машинеријата во земјоделството во поголемиот дел не причинува такви физички последици, какви што му донесува на фабричкиот работник,[323] тогаш овдека таа дејствува уште поинтензивно и без да има отпор на создавањето на „прекубројните“ работници, како што ќе се види подоцна во подробноста. Во грофовствата Кембриџ и Софолк на пр. површината на обработената земја мошне се зголемила во последниве дваесет години, додека селското население за истиов период не само што се смали релативно, туку и апсолутно. Во Соединетите Држави од Северна Америка земјоделските машини отпрвин ги надоместуваат работниците само потенцијално т.е. им дозволуваат на производителите да обработуваат поголема површина, но вистински не ги прогонуваат работниците што работат таму. Во Англија и Велс бројот на лицата на работа во фабрикацијата на земјоделски машини во 1861 беше 1.034, додека бројот на земјоделските работници на работа при парните и работните машини беше само 1.205.

Во сферата на земјоделството крупната индустрија дејствува најреволуционерно во таа смисла кога таа го уништува бедемот на старото општество, „селанецот“ и го заменува со наемниот работник. Така потребите за социјални преврати и спротивностите на селото се изедначуваат со тие во градот. Места најтрадиционалното и најнерационалното производство настапува свесна технолошка примена на науката. Капиталистичкиот начин на производство го довршува раскинувањето на првобитната семејна врска меѓу земјоделството и мануфактурата, којашто ги сврзуваше обете детински неразвиени форми. Но таа едновремено ги создаде материјалните претпоставки за една нова, повисока синтеза, за сојуз на земјоделството со индустријата врз основа на нивните форми изработени во противности. Со сѐ поголемата претежност на градското население, што се натрупува во големите центри, капиталистичкото производство, од една страна ја натрупува историската движечка сила на општеството, а од друга страна, тоа ја пречи размената на материите меѓу човекот и земјата, т.е. враќањето на земјата на оние нејзини составни делови што биле потрошени од човекот во форма на средства за храна и облекло, значи му пречи на вечниот природен услов за трајна плодност на земјата. Така тоа едновремено му пречи на физичкото здравје на градските работници и на духовниот живот на селските работници.[324] На едновремено разорувајќи ги чисто стихијно настанатите односи на оваа размена на материјата, капиталистичкото производство присилува да се воспостави таа систематски како закон што го регулира општественото производство, а во форма што му одговара наполно на развитокот на човекот. Во земјоделството како и во мануфактурата, капиталистичкото преобразување на процесот на производството едновремено се појавува како мартирологија на производителите, средството на трудот како средство за подјармување, како средство за експлоатација и како средство за осиромашување на работникот, општествената комбинација на процесот на трудот како организирано потчинување на неговата индивидуална живост, слобода и самостојност. Распрснатоста на земјоделските работници по големи површини едновремено ја крши нивната отпорна сила, додека концентрацијата на градските работилници ја повишува неа. Како во градската индустрија, така и во модерното земјоделство, зголемувањето на производната сила на трудот и неговото пуштање во поголема подвижност се откупува со тоа што се опустошува и исцрпува самата работна сила. А секој напредок во капиталистичкото земјоделство не е само напредок во искуството да се пљачкаат работниците, туку едновремено и во искуството да се пљачка земјата; секој напредок во зголемувањето на нејзината плодност за еден даден временски рок едновремено е и напредок во разрушување на трајниот извор на оваа плодност. Колку повеќе една земја, како на пр. Соединетите Држави од Северна Америка, тргнува од крупната индустрија како од основна база на нејзиниот развиток, толку е побрз овој процес на разорување.[325] Капиталистичкото производство, значи, ја развива техниката и комбинацијата на општествениот процес на производството на тој начин што тоа едновремено ги поткопува изворите на секое богатство: земјата и работникот.


Фусноти

[86] „It is questionable, if all the mechanica1 yet made have lightened the days tail of any human being”. Мил требаше да каже „of any human being not fed by other реорlе'ѕ labour” [„кое било човечко суштество што не може да живее од трудот на другите“], оти машинеријата мошне го зголеми бројот на господарските безделници.

[87] Види го на пр. Hutton: Course of Mathematics.

[88] „Од оваа гледна точка сепак може да се повлече една остра граница меѓу алатот и машината: лопатата, чеканот, длетото итн. системите од лостови и винтови, колку и да бидат тие инаку совршени, за нив е човекот движечка сила ... сите овие спаѓаат под поимот на алатот; додека плугот движен со силата на животните, мелницата на ветер и другите мелници треба да се бројат кон машините.“ (Wilhelm Schulz: “Die Bewegung der Produktion.” Zürich, 1843, стр. 38.) Едно дело што заслужува во некој поглед да се пофали.

[89] Уште пред него се употребувани машини за предење иако сосем несовршени и веројатно најнапред во Италија. Една критичка историја на технологијата општо би покажала колку малку еден кој и да е изнајдок од 18 век ѝ припаѓа на една одделна индивидуа. Досега такво дело не суштествува. Дарвин го привлече интересот врз историјата на природната технологија, т.е. врз образувањето на растителните и животинските органи како инструменти за производство во животот на растенијата и животните. Зар историјата на образувањето на производните органи на општествениот човек, на материјалната база на секоја одделна општествена организација, не заслужува еднакво внимание? И зар така не би можела полесно да се напише, зашто, како што вели Вико, човечката историја се разликува од природната историја во тоа, што едната ја правиме ние, а другата не ја правиме? Технологијата го открива активниот однос на човекот спрема природата, непосредниот процес на производството на неговиот живот, а заедно со тоа и неговите општествени услови на животот и духовните претстави што произлегуваат од нив. Дури и секоја историја на религијата е нeкритичка ако не ја зема предвид оваа база. Навистина многу е полесно да се изнајдат со анализа на земната јатка темните религиозни претстави, отколку обратно, од дадените односи на реалниот живот да се изведат нивните верски идеализирани форми. Последниов е единствениот материјалистички, а оттука и научен метод. Недостатоците на апстрактниот природонаучен материјализам, кој го исклучува историскиот процес, се покажува уште во апстрактните и идеолошките претстави на неговите предводници, штом ќе се решат тие да излезат надвор од својата специјалност.

[90] Особено во првобитната форма на механичкиот разбој уште на прв поглед пак се препознава стариот разбој. Во својата модерна форма тој се покажува битно изменет.

[91] Дури приближно по 1850 почнува во Англија постојано да се фабрикува машински голем дел од алатите за работните машини, иако не од истите фабриканти што ги произведуваат самите машини. Машини за фабрикација на такви механички алати на пр. се автоматската bobbin-making engine [машина за цевки], card-setting engine [машина за правење гpeбени], машина за ковањe — mule — вретена и — hrostle вретена итн.

[92] Мојсеј од Египет вели: „Ти не треба да му ја врзуваш устата на волот кога врши“. Напротив, христијанско-германските филантропи му клавале на крепосникот, кога го употребувале него како движечка сила при мелењето, еден голем дрвен обрач околу вратот, за да не може да става со рацете брашно во устата.

[93] Холанѓаните биле присилени да употребуваат ветер како движечка сила донекаде поради недостиг на природни водопади, а донекаде поради борбата против вишокот на води. Самата ветерна мелница тие ја примиле од Германија, каде што овој изнајдок предизвика остра борба меѓу дворјанството, свештенството и царот за тоа кому од нив тројца им „припаѓа“ ветерот. Воздухот подјармува (Luft macht eigen) се велеше во Германија, додека ветерот ја прави Холандија слободна. Тоа што овдека тој потчинува не беше Холанѓанецот, ами земјата за Холанѓанецот. Уште во 1836 во Холандија имаше во употреба 12.000 ветерници со 6.000 коњски сили, што бранеле да не се претворат пак во блато две третини од земјата.

[94] Вистина, таа беше веќе мошне усовршена со првата Ватова, таканаречена парна машина за просто дејство, но во оваа форма таа остана проста пумпа за вода и солен раствор.

[95] „Соединувањето на сиве овие прости инструменти, движени од еден единствен мотор сочинува машина.“ (Babbage: „On the Economy of Machinery“. London 1832.)

[96] Во јануари 1861 Џон Л. Мортон прочита во Society of Arts една расправа за „силите што се применуваат во земјоделството“. Таму, меѓу другото, се вели: „Секое подобрување, што ја зголемува еднообразноста на почвата, прави да стане парната машина поприменлива за производство на чисто механичка сила... Коњските сили се потребни таму каде што искривени меѓи и други пречки ја оневозможуваат еднообразната акција. Овие пречки секојден сѐ повеќе исчезнуваат. Во операции каде што се сака повеќе дејство на волјата, а помалку вистинска сила, може да се примени само сила што се управува од минута на минута од човечкиот дух, значи човечка сила“. Г. Мopтoн потоа ја сведува парната сила, коњската сила и човечката сила на единица за мерење вообичаена кај парните машини, т.е. на сила што крева во една минута 33.000 фунти на височина од едно стапало (F и B) и трошоците од една парна коњска сила ги смета кај парната машина на 3 пенси, а кај коњската на 5 1/2 пенси за 1 час. Потака, коњот може да се употребува, при услов наполно да се зачувува неговото здравје, само по 8 часа дневно. Ако се употребува парната сила при обработувањето на земјата за цела година, коњите можат да се смалат од 7 најмалку на 3, и тоа со трошоци не поголеми отколку што изнесуваа трошоците за отпуштените коњи во време од 3 до 4 месеци, кога тие и единствено вистински се ползуваат. Во земјоделските операции, во кои може да се употреби парна сила, најпосле се подобрува и квалитетот на производот, во споредба со квалитетот каде што се употребува коњската сила. За да се исполни работата на парната машина, би морало да се употребат 66 работници со општа сума на наемнина од 15 шилинга за час, а за да се исполни работата од коњот, треба 32 мажи со сума од 8 шилинга на час.

[97] Faulhaber 1625, De Caus 1688.

[98] Модерниот изнајдок на турбините ја ослободи индустриската експлоатација на водните сили од многу понапрежни граници.

[99] „Во раниот период на текстилната мануфактура положбата на претпријатието зависеше од близината на водата чиишто падови биле достатни да го тераат водното колце; но иако воведувањето на мануфактурите со водна сила значеше почеток во распаѓањето на системот на домашната индустрија, сепак тие мануфактури, кои нужно мораат да се ѕидаат на реките и кои често беа доста раздалечени една од друга, побргу беа дел од некој селски систем одошто градски. Дури со заменувањето на водната сила со парна сила се предизвика сосредоточување на фабриките по градовите и по местата каде што има достатни количества јаглен и вода за производство на пара. Парната машина е мајка на индустриските градови.“ (А. Redgrave во RТF, за април 1866, стр. 36.)

[100] Од гледиштето на мануфактурната поделба на трудот ткаењето не беше просто, туку напротив сложен занаетчиски труд, а така е и механичкиот разбој една машина што исполнува сосем различни операции. Општо, сосем погрешна е претставата дека модерната машинерија првобитно загосподарила над такви операции што ги упростила мануфактурната поделба на трудот. Предењето и ткаењето во време на мануфактурниот период беа разделени во нови видови, а нивните алати се поусовршија и изменија но самиот процес на трудот на никој начин не се раздели и си остана занаетчиски. Машината не произлегува од трудот, туку од средствата на трудот.

[101] Пред епохата на крупната индустрија мануфактурата на волна беше владеачка мануфактура во Англија. Затоа во време на првата половина на 18 век во неа се направија најповеќето експерименти. На памукот, чијашто механичка преработка сака помалку тешки подготовки, добро му дојдоа опитите направени на овчата волна како што попосле обратно механичката индустрија на волната се разви врз основа на механичкото предење и ткаење на памукот. Одделни елементи на волнената мануфактура, на пр. чепкањето на волната, беа зафатени од фабричкиот систем дури во последниве децении. „Употребата на механичка cuлa во чешлањето на волната, што се врши во голема размера откога е воведена машината „чешларка“, особено машината на Листер, неоспорно имаше за последица безработица на голем број работници. Понапред волната се чешлаше на рака, главно во колибата од чешларот. Сега таа насекаде се чешла во фабриката, а рачниот труд стана излишен, со исклучок на неколку вида работи при кои ѝ се дава предимство на волната чепкана на рака. Многу рачни чешлачи најдоа работа во фабриката; на производот на рачното чешлање во споредба со производот на машината е толку незначителен, што еден мошне голем број од чешлачите останаа без работа.“ [RIF, за 31 октомври 1856, стр. 16.)

[102] Принципот на фабричкиот систем се состои во тоа што се заменува поделбата на трудот меѓу одделните занаетчии со расчленување на процесот на трудот на неговите битни составни делови.“ (Ure: „Philosophy of Manufactures“, стр. 20)

[103] Механичкиот разбој во својата прва форма главно се состои од дрво; усовршениот, модерниот, од железо. До која мера старата форма на средството за производство во почетокот владее неговата нова форма покажува, меѓу другото, и најповршната споредба на модерниот парен разбој со стариот, на модерните инструменти за дување во топилниците за железо со првата беспомошна механичка репродукција на обичниот мев; и можеби поочигледно од сите други е споредбата на една локомотива пробана пред изнајдувањето на сегашната локомотива, која всушност имала две нозе што ги кревала една по друга како некој коњ. Дури по натамошниот развиток на механиката и натрупаниот практичен опит формата наполно се определува од механичкиот принцип и оттука напално се ослободуваат старите телесни форми на алатот, кои сега се развиваат во машина.

[104] Cottongin [машина за чистење памук од семето], изнајдокот на јенкиот Елих Витни сѐ до последново време всушност помалку се изменила од која и да било друга машина од 18 век. Дури во последната деценија (пред 1867) еден друг Американец, г. Емери од Албани, Њујорк, ја извади од употреба машината на Витни со едно подобрување исто толку просто колку и ефикасно.

[105] „The Industry of Nations“ London 155, дел II, стр. 239. Таму се вели и следново: „Овој додаток кон стругарското тезге може да изгледа прост и навидум без важност; но сметаме дека нема да претераме ако речеме дека неговото влијание врз усовршувањето и ширењето на употребата на машината беше исто така големо колку Ватовото усовршување на парната машина. Неговото воведување веднаш предизвика усовршување и поевтинување на сите машини и даде поттик за нави изнајдоци и подобрувања“.

[106] Во Лондон една ваква машина за ковање на paddlewheelshaft (оски за вртење на колцата од паробродот) се вика „Thor“. Таа кове една оска 16 1/2 тони тешка, исто така лесно како што ковачот кове некоја потковица.

[107] Машини што обработуваат дрва, а што можат да се употребуваат во мала размера, најповеќето се американски изнајдок.

[108] Науката воопшто не го чини „ништо“ капиталистот, но тоа нему сосем не му пречи да ја експлоатира неа. „Туѓата“ наука капиталот ја присвојува како што го присвојува и туѓиот труд. Но „капиталистичкото“ присвојување и „личното присвојување“ било на наука, било на материјално богатство, се сосем различни работи. Дури и др. Јур се поплакува на грубото непознавање на механиката од неговите мили фабриканти што експлоатираат машини, а Либиг раскажува за страшното непознавање на хемијата на англиските хемиски фабриканти.

[109] Рикардо, напати го има ова дејство на машината, што тој инаку така малку го разви како што малку ја разви и општата разлика меѓу процесот на трудот и процесот на образувањето на вредноста, така исклучиво предвид, што тој во тој случај го заборава составниот дел на вредноста што се пренесува од машините на производот и машините наполно ги фрла на еден куп со природните сили. Така, на пр., тој вели: „Адам Смит никаде не ги потценува услугите што ни ги прават природните сили и машините, но сосем точно ја разликува природата на вредноста што им ја придаваат на стоките... Бидејќи тие ја вршат својата работа бесплатно, или помошта што ни ја даваат не придава ништо на разменската вредност.“ (Ricardo: „Principles etc.,“ cтp. 336, 337.) Се разбира оти белешката на Рикардо е точна на однос на Ж. Б. Сеј, што дрдори дека машините ја вршат „услугата“ со тоа што создаваат вредност што сочинува дел од „профитот“.

[109a] (Белешка кон 3 издание. — Една „коњска сила“ е еднаква со силата од 33.000 стапала — фунти во минутата, т.е. со сила што крева 33.000 фунти во минутата на височина од 1 стапало (англиско) или 1 фунта на височина од 33.000 стапала. Ова е коњската сила за која се мисли горе. Но во обичниот трговски говор, а овде-онде и во цитатите на оваа книга се прави разлика меѓу „номинални“ и „комерцијални“ или „индицирани“ коњски сили на истата машина. Старите или номиналните коњски сили се сметаат исклучиво според ударите на клиповите и дијаметарот на цилиндрите и сосем не се зема предвид брзината на клипот и натискот на парата. Т. е. со тоа фактички се искажува следново: Оваа парна машина има на пр. 50 коњски сили, ако се тера со истиот слаб натисок на пара и со истата мала брзина на клиповите како во времето на Болтон и Ват. Hо обата последни фактори оттогаш наваму вонредно нараснаа. За да се измери механичката сила што денеска навистина ја дава една машина, изнајден е индикаторот кој го покажува натисокот на парата. Брзината на клиповите може лесно да се утврди. Така единицата за мера на „индикаторската“, или „комерцијалната“ коњска сила од некоја машина е една математичка формула што едновремено ги зема предвид дијаметарот на цилиндерот, висината на ударот на клипот, брзината на клипот и натисокот на парата, и со тоа покажува колку пати машината во минутата навистина дава 33.000 фусови-фунти. Според тоа, една номинална коњска сила навистина може да даде три, четири, дури пет индикаторски или вистински коњски сили. Ова за објаснение на различни подоцнежни цитати. Ф. Е.)

[110] Читателот, опфатен со капиталистички претстави, природно е што овде зачуден се праша каде е „интересот“ што му го придодава на производот машината pro rata [сразмерно] на својата капитална вредност. Сепак е лесно да се увиди дека машината, како и некој кој и да било друг составен дел од постојаниот капитал не создава нова вредност, не може да придава таква под името „интерес“. Потака е јасно дека овдека, каде што се работи за производството на вишокот на вредноста, ни еден негов дел не може a priori [однапред] да се претпостави под името „интерес“. Капиталистичкиот начин на сметање, кој prima facie [на прв поглед] изгледа бесмислен и противречен на законот за создавање на вредноста, ќе си го најде своето објаснение во третата книга од ова дело.

[111] Овој составен дел на вредноста што го придодаваат машините опаѓа апсолутно и релативно таму каде што машините истиснуваат коњи, или работен добиток општо, што се ползува само како движечка сила, а не како машина за измена на материјата. Патем забележуваме дека Декарт со својата дефиниција за животните како прости машини гледа на нив со очите на мануфактурниот период за разлика од Средниот век, за кој животните важеле како помошник на човекот, како што попосле и за г. Фон Халер во неговата „Restauration der Staatswissenschaften.” Дека Декарт, исто така и Бекон, во изменетиот лик на производството и во практичното совладување на природата од страна на човекот гледал како на резултат од изменетиот метод на мислењето, покажува неговото „Discours de la Methode“, каде што, меѓу другото се вели: „Возможно е“ (со методот што го вовел тој во филозофијата) „да се дојде до знаења мошне полезни за животот и спротивно од онаа спекулативна филозофија што се учи по школите да се најде практична примена на овие знаења со чија помош — кога ги познаваме силата и дејството на огнот, водата, воздухот, ѕвездите и на сите други предмети од својата околина, исто така точно како што ги познаваме работите на нашите занаетчии — ние би можеле да ги примениме нашите знаења за секоја употреба за која се тие погодни; така ние би можеле да станеме господари и поседници на природата“ и така „да придонесеме за усовршување на човечкиот живот“. Во предговорот кон Sir Dudley North: „Discourses upon Trade“ (1691) се вели дека методот на Декарт, применет на политичката економија почнал неа да ја ослободува од старите басни и суеверните претстави за парите, трговијата итн. Сепак англиските економисти од поранешниот период средно земено, се приклучуваат кон Бекон и Хобс како кон свои филозофи, а пак подоцна Лок бил kat exochn [главен] „филозоф“ исклучиво на политичката економија за Англија, Франција и Италија.

[112] Според еден годишен извештај на трговската комора од Есен (октомври 1863), Круповата фабрика за топење челик произвела во 1862 г. со помошта на 161 печка за калење. усвитување и циментирање 32 парни машини (во 1800 година целокупниот број од применуваните парни машини во Манчестер бил приближно толку) и 14 парни чекани, што заедно претставува 1.236 коњски сили, а со 49 ковачки топилници, 203 машини алатки и околу 2.400 работници произвела — 13 милиони фунти лиен челик. Овдека не идат ни двајца работници на 1 коњска сила.

[113] Бебиџ смета дека во Јава на вредноста од памукот ѝ се придава скоро 117% само од трудот на предењето. Во исто време (1832) во Англија целокупната вредност, што му ја придаваат памукот, машинеријата и трудот во предилниците за фино предење, изнесувала приближно 33% од вредноста на суровината. („On the Economy of Machinery“. London 1832. стр. 214.)

[114] Освен тоа при печатењето со машини се прави економија и во бојата.

[115] Спореди: „Paper read by Dr. Watson, Reporter on Products to the Government of India, before the Society of Arts“. 17. IV. 1860.

[116] „Овие неми агенти (машините) секогаш се производ на многу помал труд, отколку што е трудот што го заменуваат, дури и тогаш кога се од иста парична вредност.“ (Ricardo: „Principles etc.,“ стр. 40.)

[116a] Белешка кон 2 издание. Затоа во една комунистичко општество машинеријата би имала една сосем поинакво поле за дејство отколку во буржоаското општество.

[117] „Претприемачите не сакаа да задржат без потреба две смени деца под 13 години, т.е. полувременици. Една група фабриканти, предачите на волнена преѓа, денеска навистина ретко земаат на работа деца под 13 години, т.е. полувременици. Тие на разни начини ги усовршија машините и внесоа нови, што ја направија излишна употребата на децата“ (т.е. под 13 години). „Како илустрација за смалувањето на бројот на децата ќе го споменам процесот на трудот при кој на постојните машини им е придаден еден апарат таканаречен piecing machine [машина за сврзување] и со чија помош едно момче (над 13 години), „а според особината на речената машина, врши труд за шестмина или четворица полувременици ... Системот на полувремениците беше непосреден поттик „за изнајдување на машината за сврзување“ (RIF за 31 октомври 1858.)

[118] „Машинеријата често не може да биде примена сѐ додека не се покачи трудот (се мисли на наемнината).“ Ricardo: (Principles etc“., стр. 479.)

[119] Види: „Report of the Social Science Congress at Edinburg. October 1863.

[120] За време на памучната криза, што следуваше по американската граѓанска војна, англиската влада го испрати др. Едвард Смит во Ланкашир и Чешир за да ја иследи здравствената состојба на работниците од памучната индустрија. Меѓу другото, тој соопштува: во хигиенски поглед криза имаше, а да не говориме за истиснувањето на работниците од фабричката атмосфера, и многу други предности. Работничките жени го добија нужното време да ги надојат своите деца на градите, наместо да ги трујат со Godfrey's Cordial (еден опијат). Тие добија време да се научат да готват. За несреќа, ова готварско умеење дојде во момент кога тие немаа ништо за јадење. Но се гледа како го узурпира капиталот за своето самооплодување трудот нужен за трошење на фамилијарни потреби. Исто така, кризата беше исползувана за да научат ќеpките на работниците во специјални школи да шијат. Беше потребна една американска револуција и една светска криза за да научат да шијат работничките девојчиња што предат за цел свет.

[121] „Бројот на работниците силно нарасна, бидејќи трудот на жените во сѐ поголема мера го потиснуваше трудот на мажите, а особено го потиснуваше детскиот труд трудот на возрасните. Три девојчиња од 13 години платени 6-8 шил. неделно, заменуваат еден зрел човек чија неделна наемнина се движи меѓу 18 и 43 шилинга.“ (Th. de Quincey: „The Logic of Political Economy“, London 1845, стр. 147. забел.) Бидејќи извесни функции на фамилијата, на пр. учењето и доењето на децата итн. не можат сосем да се отстранат, мајките на фамилијата што ги конфискувал капиталот, мораат повеќе или помалку да изнајмат заменици. Работите што требаат за фамилијарното трошење, како шиење, крпење итн. мораат да се надоместат со купување готови стоки. На смаленото трошење на куќниот труд, значи, му одговара зголемено издавање пари. Поради тоа трошоците на производството на работничката фамилија растат и го бришат вишокот на приходите. На тоа одозгора економијата и целесообразноста во ползувањето и приготвувањето на средствата за живот станува невозможна. За овие факти, што официјалната политичка економија ги затајува, се најдува богат материјал во Reports на фабричките инспектори, во извештаите на „Children'ѕ Employment Commission“, а особено и во „Reports on Public Health”.

[122] Спротивно на големиот факт, дека ограничувањето на женскиот и детскиот труд во англиските фабрики го извојуваа возрасните машки работници во борба со капиталот, сѐ уште можат да се најдат во најновите извештаи Children'ѕ Employment Commission навистина одвратни и наполно исти белези на трговија со робови кај работничките родители во однос на тргувањето со своите деца. Капиталистичкиот фарисеј, како што може да се види од истиот Children'ѕ Employment Commission, ја разобличува онаа бестијалност што ја создаде, овековечи и експлоатира самиот тој, која инаку ја крсти како „слобода на трудот“. „Земен е во помош и трудот на децата ... и сега тие мораа сами да си го заработуваат својот насушен леб. Немајќи сила за да го издржат напорот што толку малку им одговара, неподучувани како да го водат во иднина својот живот, тие беа препуштени на физичко и морално пропаѓање. Еврејскиот историчар што има пишувано за Титовото разорување на Ерусалим вели дека не било никакво чудо што дошло до тоа страшно уништување, кога една мајка го жртвува своето дете за да го засити гладот што ја мачел“, „Public Economy Concentrated“, Саrlisle 1833, стр. 66.

[123] А. Redgrave во RIF, за 31 октомври 1858, стр. 40, 41.

[124] СЕС., V, 1866, стр. 81 бр. 31. (Кон IV издание. — Копринената индустрија во Бетнел Грин сега е скоро уништена. — Ф. Е.)

[125] CEC, III, 1864, стр. 53, бр. 15.

[126] СЕС, V, стр. XХIII бр. 137.

[127] PHR, VI, 1864, стр. 34.

[128] „Таа (анкетата од 1861)... покажа освен тоа дека под опишаните околности од една страна пропаѓаат децата паради запуштеноста и лошото однесување што им го носи со себе фабричкиот труд на нивните мајки, а од друга страна мајките ги губат во страшна мера природните чувства спрема своите родени деца. Нивната смрт обично не ги разжалостува многу, а понекогаш ... и самите прибегнуваат до директни мерки за да ја предизвикаат." (Исто.)

[129] Исто, стр. 454.

[130] Исто, стр. 454 до 463. „Report by Dr. Henry Julian Hunter on the excessive mortality of infants in some rural districts of England.“

[131] PHR, VI, 1864, стр. 35, 455, 456.

[132] Исто, стр. 456.

[133] Трошењето опиум од ден на ден така се раширува меѓу англиските возрасни работници и работнички во земјоделските околии како што се раширува и во индустриските околии. „Целта на некои претприемчиви гросисти ... е да ја зголемат потрошувачката на опијатите. Дрогеристите ги сметаат за најмногу барани артикли.“ (Исто, стр. 459.) Цицалчињата што ги добиваат опијатите „се збрчкуваат во мали стари човечиња или овенуваат како мајмунчиња“. (Исто, стр. 460.) Ете Индија и Кина како ѝ се одмаздуваат на Англија.

[134] Исто, стр. 37.

[135] RIF, за 31 октомври 1862, стр. 59. Овој фабрички инспектор понапред бил лекар.

[136] Leonhard Horner во RIF, за 30 јуни 1857, стр. 17.

[137] Leonhard Horner во RIF за 31 октомври 1855, стр. 18, 19.

[138] Sir John Kincaid во RIF, за 31 октомври 1858, стр. 31, 32.

[139] Leonhard Horner во RIF, за 31 октомври 1857, стр. 17, 18.

[140] Sir Ј. Kincaid во RIF, за 31 октомври 185, стр. 66.

[141] А. Redgrave во RIF, за 31 октомври 1857, стр. 41, 42. Во англиските индустриски гранки каде што веќе од долго време важи вистинскиот фабрички акт (не штотуку во текстот наведениот „Print Works Act“) во последниве години до некоја мера се совладани пречките против одредбите за воспитувањето. Во индустриите што не се потчинети под фабричкиот закон сѐ уште во голема мера владеат погледите на фабрикантот на стакло Ј. Geddes, што вака го поучи членот на анкетната комисија Хвајт: „Колку што можам да видам, поголемиот дел од воспитувањето што го уживаше еден дел од работничката класа во последниве години е штетен. Тоа е опасно зашто работниците ги прави премногу независни.“ (CEC, IV, 1865, стр. 253.)

[142] „Господин Е., фабрикант, ми соопшти дека тој при неговиот механички разбој зема на работа исклучиво жени; тој им дава предност на омажените жени, особено на оние што имаат дома фамилија што се издржува од нив; тие се многу повнимателни и попослушни отколку немажените и се присилени до крајност да ги напрегнуваат своите сили за да ги добават неопходните средства за живот. Така добродетелите, особените добродетелите својствени на женскиот карактер се превртуваат во штетни за него, така сѐ што е морално и нежно во нивната природа се претвора во средство за нивното ропство и нивните страдања.“ („Ten Hours’ Factory Bill. The Speech of Lord Ashley, 15th March. London 1844, стр. 20)

[143] „Откога насекаде се воведени скапи машини, од човечката сила се бара да даде многу повеќе отколку што може средно да даде.“ (Robert Owen: „Observations on the effects of the manufacturing system“ 2 изд. London 1817.)

[144] Англичаните, кои се склони да ја земаат првата емпиричка појавна форма на некој предмет како нејзина причина, често го наведуваат како причина за долгото работно време во фабриките големиот херодовски грабеж на деца што го изведе капиталот во почетокот на фабричкиот систем од домовите за бедните и од домовите за сирачињата и со што капиталот си припои човечки материјал што беше роден без своја волја. Така, на пр., Филден, кој е и самиот англиски фабрикант, вели: „Неоспорно е оти продолжувањето на работното време беше причинето со тоа што беспомошни деца од сите краишта на земјата им беа ставени на располагање на претприемачите во толкав број, што последниве станаа независни од работниците. А штом со помошта на бедниот материјал што го добиваат на ваков начин внесоа во обичај долго работно време, тогаш него полесно можеа да им го натрапат и на своите соседи.“ (J. Fielden: „The Curse of the Factory System.“ London 1836, стр. 11.) Во поглед на женскиот труд фабричкиот инспектор Сондерс вели во фабричкиот извештај од 1844: „Меѓу работниците има жени што работат, со исклучок само на неколку дена, многу недели едно подруго од 6 часот наутро до 12 часот навечер, со прекинување нешто помалку од 2 часа за јадење, така што за 5 дена во неделата им остануваат од 24-те часа на ден само 6 часа, за одење од дома и кон дома и за починка во постелата“.

[145] „Се расипуваат... деликатните и подвижните делови од металниот механизам зашто е тој бездејствен“. (Ure: „Philosophy of Manufactures“, стр. 281.)

[146] Веќе понапред споменатиот „Manchester Spinner“ [манчестерски фабрикант на преѓа], („Times“ од 26 ноември 1862) ги смета меѓу трошоците на машинеријата: „Тоа (имено отпишувањето поради абењето на машината) треба да ја покрие и загубата што непрекинато произлегува од тоа што нови и подобри конструкции ги истиснуваат машините уште пред да бидат вистински истрошени.“

[147] Општо се смета, дека за да се направи првата машина според некој нов модел чини петпати повеќе отколку реконструкцијата на истата машина според истиот модел. (Babbage: „On the Economy of Machinery etc.,“ стр. 211.)

[148] „Од неколку години наваму во фабрикацијата на тилот се направени така значително и многубројни усовршувања, што една добро зачувана машина со првична цена од 1.200 ф. ст. неколку години подоцна се продаваше за 60 ф. ст. ... Усовршувањата следуваа едно подруго со таква брзина, што машините остануваа недовршени во рацете на нивните градители, зашто поради посреќни изнајдоци тие веќе застаруваа.“ Затоа фабрикантите на тил во овој бурен период бргу го продолжуваат првобитното работно време од 8 часа, со двојна смена на рацете, на 24 часа. (Исто, стр. 233.)

[149] „Само по себе се разбира оти со колебањата на условите на пазарот, и додека барањето се смалува и зголемува, на фабрикантот постојано му се даваат возможности кога може тој да употребува придаток во обртен (floating) капитал, а да не мора да употребува придаток во основен капитал (фиксен) ако придаденото количество суровина може да се преработи без придаток во трошоци за згради и машини.“ (R. Torrens: „Оn Wages and Combination.“ London 1831, стр. 64.)

[150] Споменатата во текстот околност е спомената само заради целост, бидејќи јас ќе ја разгледувам нормата на профитот, т.е односот на вишокот на вредноста спрема целокупниот авансиран капитал дури во третата книга.

[151] Senior: „Letters etc.,“ стр. 13, 14.

[152] „Кога ќе претегне основниот капитал над обртниот капитал ... тогаш е за сакање подолго работно време“. Колку е поголем обемот на машинеријата итн., „толку повеќе растат мотивите за продолжување на работниот ден, што е единственото средство да се направат рентабилни големите маси од основниот капитал.“ (Исто, стр. 11 до 13.) „Во една фабрика има различни расходи што остануваат постојани, па работела ли фабриката повеќе време или помалку време; на пр. рента за зградите, локалните и општите даноци, осигурувањето од оган, наемнините за разни постојани работници, расипување на машинеријата и ред различни други расходи, чиишто однос спрема профитот спаднува во истата сразмера во која расте обемот на производството.“ (RIF, за 31 октомври 1862, стр. 19.)

[153] Зошто оваа иманентна противречност не му влегува во свеста на одделниот капиталист, а според тоа и на политичката економија што се најдува во власта на неговите претстави, ќе се види од првите оддели на третата книга.

[154] Една од големите заслуги на Рикардо и Сисмонди е таа што машинеријата не ја сметаа само како средство за производство на стоки, но и како средство за производство на „redundant population“ [прекумерно население].

[155] F. Biese: „Die Philosophie des Aristoteles.” Berlin 1842, кн. II, стр. 408.

[156] Јас го давам овде Штолберговиот превод од песната, зашто тоа, точно така како и понапрежните цитати за поделбата на трудот, ја карактеризира спротивноста на античките и модерните погледи:

Нека си починат, о воденички, вашите раце,
спијте си слатко! Петелот попусто утрото ќе ви го гласи!
Вашата работа Део[2*] на нимфите им ја предала веќе,
сега по колцата лесно си скокаат, и потресените оски
сосема спиците вртат наоколу тежок воденичен камен.
Да си живееме како татковци ни, и без работа дарот
нека нѐ радува кајшто богинката еве нaм ни го даде.
(„Gedichte aus dem Griechischen übersetzt von Christian Graf zu Stolberg”, Hamburg 1782.)

[157] Се разбира дека во различни гранки на производството ние имаме општо различности во интензивноста на трудот. Овие делум се израмнуваат, како што покажа веќе А. Смит, со странични околности својствени на секој вид труд. Но и овие различности вршат влијание врз работното време како мера на вредноста само до колку интензивната и екстензивната големина се јавуваат како спротивни изрази на едно иста количество труд и што еден со друг се исклучуваат.

[158] Особено преку наемнината од парче, една форма, што ќе се разгледува во шестиот оддел.

[159] Види RIF, за 31 октомври 1865.

[160] RIF, за 1844 и за тримесечје што свршува со 30-IV-1845, стр. 20, 21.

[161] Исто, стр. 19. Бидејќи наемнината од парче останува иста, висината на неделната наемнина зависи од количеството на производот.

[162] Исто, стр. 22.

[163] Исто, стр. 21. Моралниот елемент играл важна ролја во горе споменатите експерименти. „Ние“, му изјавиле работниците на фабричкиот инспектор, „работиме со поголем занес и постојано ја имаме пред очи наградата да можеме навечер порано да си појдеме дома; во целата фабрика сите се зафатени со духот на активност и радост во трудот, од најмладиот помошник па до најстариот работник, а и заемно ние можеме подобро еден со друг да се помогнуваме во работата“. (Исто.)

[164] John Fielden: „The Curse etc.“, стр. 32.

[165] Lord Ashley: „The Ten Hours' Factory Bill etc.,“ стр. 6-9 и натаму.

[166] RIF, за 30 септември 1844 и од 1 октомври 1844 до 30 април 1845, стр. 20.

[167] Исто, стр. 22.

[168] RIF, за 31 октомври 1862, стр. 62.

[169] Ова се измени со „Parliamentary Return“ [парламентарното известие] од 1862. Овдека настапува вистинската парна коњска сила од модерните парни машини и водните колца на местото од номиналните парни коњски сили (види белешка 109а.) Исто така повеќе не се мешаат Dublierspindeln [вретената за усукување на преѓата] со вистинските вретена за предење (како што е во „Returns“ од 1839, 1850 и 1856) потака за фабриките на волна е придаден бројот од „gigs“ [машина за четкање], воведена е разлика меѓу фабриките за јута и кадела од една страна и фабриките за лен од друга страна; најпосле за првпат влегува во извештајот плетењето чорапи.

[170] RIF, за 31 октомври 1856, стр. 11.

[171] Исто, стр. 14 и 15.

[172] Исто, стр. 20.

[173] RIF, за 31 октомври 1858, стр. 9, 10. Спор.: RIF, за 30 октомври 1860, стр. 30 и понатаму.

[174] RIF, за 31 октомври 1862, стр. 100, 130.

[175] Со модерниот парен разбој еден ткајач на 2 разбоја произведува сега за 60 часа неделно 26 парчиња од некој вид ткаенина со определена должина и ширина, од која тој на стариот парен разбој можеше да произведе само 4 парчиња. Трошоците за ткаењето на едно таква парче веќе во почетокот на 1850 година од 2 шил. и 9 пенси паднаа на 5 1/2 пенси.

Додаток кон второто издание. „Пред 30 години (1841) бил потребен еден предач на памучна преѓа со три помошници за надгледување само на еден чифт „mulеѕ” со 300-324 вретена. Сега (при крајот на 1871) тој со 5 помошници надгледува „mulеѕ” чијшто број на вретената изнесува 2.200, а произведува најмалку седумпати повеќе преѓа отколку во 1841.“ (Alexander Redgrave, фабрички инспектор во „Journal of the Society of Arts“ од 5 јануари 1872.)

[176] RIF, за 31 октомври 1861, стр. 25, 26.

[177] Агитацијата за осумчасовен работен ден сега (1867) почна меѓу фабричките работници во Ланкашир.

[178] Овие неколку цифри го покажуваат напредокот на вистинските „фабрики“ во Соединетото Кралство од 1848 г.

Количество
на извозот
1848
Количество
на извозот
1851
Количество
на извозот
1860
Количество
на извозот
1865.
Фабрики за памук
Памучна преѓа (фунти)
135,831,162

143,966,106

197,343,655

103,751,455
Памучен конец (фунти)
4,392,176

6,297,554

4,648,611
Памучна ткаенина (јарди)
1,091,373,930

1,543,161,789

2,776,218,427

2,015,237,851
Фабрики за кадели и лен
Преѓа (фунти)
11,722,182

18,841,326

31,210,612

36,777,334
Ткаенини (јарди)
88,901,519

129,106,753

143,996,773

247,012.529
Фабрики за коприна
Сурова коприна и преѓа од коприна (фунти)
466,825

462,513

897,402

812,589
Ткаенини (јарди)
1,181,455

1,307,293

2,869,837
Фабрики за волна
Волнена фабричка преѓа (фунти)

14,670,880

27,533,968

31,669,267
Ткаенина (јарди)
151,231,153

190,371,507

278,837,418
Вредност
на извозот
1848
(ф. ст.)
Вредност
на извозот
1851
(ф. ст.)
Вредност
на извозот
1860
(ф. ст.)
Вредност
на извозот
1865
(ф. ст.)
Фабрики за памук
Памучна преѓа5,927,8316,634,0269,870,87510,351,049
Памучна ткаенина16,753,36923,454,81042,141,50546,903,796
Фабрики за кадела и лен
Преѓа493,449951,4261,801,2722,505,497
Ткаенина2,802,7894,107,3964,804,8039,155,358
Фабрики за коприна
Сурова коприна и преѓа од коприна77,789196,380826,107768,064
Ткаенина1,130,3981,587,3031,409,221
Фабрики за волна
Волнена фабричка преѓа776,9751,484,5443,843,4505,424,047
Ткаенина5,733,8288,377,18312,156,99820,102,259

(Види ги сините книги: „Statistical Abstract of the United Kingdom“, бр. 3 и бр. 13, London 1861 и 1866.)

Во Ланкашир бројот на фабриките се зголеми меѓу 1839 и 1850 само за 4%, меѓу 1850 и 1856 за 19%, меѓу 1856 и 1862 за 33%, додека во обата единаесетгодишни периода бројот на вработените работници апсолутно порасна, а peлативно падна. Спор. RIF, за 31 октомври 1862, стр. 63. Во Ланкашир превладуваат памучните фабрики. Но колку големо место заземаат тие во фабрикацијата на преѓа и ткаенина општо, се гледа од тоа, што од сите фабрики од овој род во Англија, Велс, Шкотска и Ирска на памучните паѓа 45,2%, од сите вретена 83,3%, од сите парни разбои 81,4%, од сите парни коњски сили што ги движат фабриките 72,5%, и од целокупниот број на вработените лица 58,2%. (Исто, стр. 62 63.)

[179] Ure: „Philosophy of Manufactures“, стр. 18.

[180] Исто, стр. 200 Спор. Karl Marx: „Misère etc.“, стр. 140, 141.

[181] Карактеристично за замислата на статистичка измама, што инаку може да се докаже и во подробности, е тоа што англиското фабричко законодавство изрично ги исклучува штотуку споменатите во текстот работници од сферата на своето дејство како нефабрички работници, додека од друга страна извештаите издадени од парламентот исто така изрично ги сметаат во категоријата на фабричките работници не само инженерите, механичарите итн. туку и директорите на фабриките, трговските патници, разнесувачите, магационерите, пакетарите итн., накусо сите луѓе со исклучок на самиот сопственик на фабриката.

[182] Др Јур го признава тоа. Тој вели дека работникот „во случај на нужда“ може да биде преместен по волјата на директорот од една машина на друга и во триумф извикнува: „Измените од овој род стојат во отворена противречност со старата рутина, која го дели трудот и му дава задача на едниот работник да ја приготвува главата на топуските, а на други да го остри нејзиниот врв“. Тој побргу требаше да се запраша зошто во автоматската фабрика оваа „стара рутина“ се напушта само во „случај на нужда“.

[183] Кога им е нужно на луѓето, како на пр. во време на американската граѓанска војна, фабричките работници исклучително се употребуваа од буржоазијата за најгрубите работи, како изградба на патишта итн. Англиските „atèliers nationaux“ [национална работилница] од годината 1862 и следните, за безработните памучни работници, се разликуваа од француските од 1848 со тоа што во овие работникот вршеше непроизводен труд за сметка на државата, а во оние производни градски работи во полза на буржоазијата и навистина поевтино отколку редовните работници, со кои тие беа така фрлени во конкуренција со нив. „Телесниот изглед на памучните работници несомнено се поправи. До колку се однесува за мажите, тоа му го припишувам на занимањето на општествените работи на отворен воздух“. (Овде се работи за фабричките работници од Престон што работеа на „Престонското Мочуриште“ (RIF, за 31 октомври 1863, стр. 59.)

[184] Пример: Различните механички апарати што беа воведени во волнените фабрики по законот од 1844 г. поради надоместувањето на детскиот труд. Штом и децата од самите господа фабриканти треба да „учат училиште“ како помошни работници во фабриките, тогаш оваа скоро уште необработувана област на механиката бргу ќе добие значаен поттик за напред. „Автоматските mule можеби се исто така опасна машинерија како и која и да била друга. Најповеќето несреќни случаи што ги погодуваат малите деца произлегуваат поради тоа што тие лазат под машините за да заметат додека се предачките во движење. Мнозина 'minders' (работници при предачките) беа давани (од фабричките инспектори) под суд и осудувани на парични казни поради вакви престапи но без какви било општи резултати. Кога би сакале градителите на машините да изнајдат некоја самочистачка со чија употреба би се отстранила нужноста да метат овие мали деца под машините, тоа би бил еден среќен придонес кон нашите заштитни мерки.“ (RIF, за 31 октомври 1866, стр. 63.)

[185] По ова може да се процени баснословната идеја на Прудон кој ја „конструира“ машинеријата не како синтеза на средствата на трудот туку како синтеза на делските видови труд за самите работници.

[186] Ф. Енгелс: „Положбата на работничката класа во Англија“, стр. 217. Дури и еден сосем ординарен, оптимистички приврзаник на слободната трговија, господин Молинари забележува: „Еден човек побргу се троши ако по 15 часа на ден надгледува некое еднолично движење на некоја машина, отколку ако ја напрегнува за исто време својата физичка сила. Оваа надгледничка служба, која можеби би можела да послужи како полезна гимнастика за духот ако не трае подолго, со својата претераност го упропастува и духот и телото.“ (G. de Molinari: “Études Économiques.” Paris, 1846. [стр. 49].)

[187] Ф. Енгелс: „Положбата итн.“ стр. 216.

[188] “The factory operatives should keep in wholesome remembrance the fact that theirs is really a low species of skilled labour; and that there is none which is more easily acquired, or of its quality more amply remunerated, or which by a short training of the least expert can be more quickly, as well as abundantly, acquired... The master’s machinery really plays a far more important part in the business of production than the labour and the skill of the operative, which six months’ education can teach, and a common labourer can learn.” (“The Master Spinners’ and Manufacturers’ Defence Fund. Report of the Committee.” Manchester, 1854, стр. 17). Подоцна ние ќе видиме дека „master“ дува на друга свирка штом е заплашен да ги загуби своите „живи“ автомати.

[189] Ure: „Philosophy of Маnufасturеѕ”, стр. 15. Кому му е позната биoгpaфијата на Аркрајт, нему ни на ум нема да му падне да му го прикачи зборот „блaгорден" на овој генијален бербер. Од сите велики изнајдувачи од 18 век тој неоспорно беше најголем крадец на туѓите изнајдоци и најнизок никаквец.

[190] „Ропство во кое буржоазијата го оковува пролетаријатот, нигде не излегува појасно на видело отколку во фабричкиот систем. Овдека престанува секоја слобода и правна и фактичка. Работникот мора наутро во 5 1/2 часот да биде во фабриката: ако дојде некоја минута подоцна, ќе биде казнет, ако дојде 10 минути подоцна, тогаш тој дури нема ни да биде пуштен додека не помине појадокот и губи една четвртина од дневната наемнина. Тој мора под команда да јаде, да пие и да спие ... Деспотскиот ѕвонец го скорива него од постела, го крева него од појадок и од ручек. А како му е сега нему во самата фабрика? Овдека фабрикантот е апсолутен законодавец. Тој издава фабрички правила како што му е волја; тој ги изменува и дополнува неговите закони како што си сака, а и ако придаде најлуди работи, тогаш сепак судиите му велат на работникот: Бидејќи доброволно си се подал под овој договор, ти мораш сега него и да го исполнуваш... Овие работници се проколнати да живеат од деветата година до смртта под духовен и телесен калшик“ (Ф. Енгелс: Положбата итн., стр. 217 и натаму.) Што „велат судовите“, јас сакам да објаснам на два примера. Едниот случај се одигра во Шефилд кон крајот на 1866 г. Таму еден работник се изнајмувал во една металска фабрика за 2 години. Поради една караница со фабрикантот тој ја напуштил фабриката и изјавил оти под никакви услови не сака повеќе да работи за него. Обвинет поради кршење на договорот, тој беше осуден на два месеца затвор. (Ако го прекрши фабрикантот договорот, тогаш може да биде обвинет само civiliter [по граѓанско право] и може да ризикува само некоја парична казна.) Откако ги одлежа тој двата мeceцa, истиот фабрикант врз основа на стариот договор го повика него да се врати назад во фабриката. Работникот изјави: не. Прекршувањето на договорот тој веќе го одлежа. Фабрикантот одново го тужи, судот поново го осуди, иако еден од судиите, мистер Shee, тоа јавно го дамкоса како јуристичка чудовишност, според која еден човек може да биде периодично пак и пак казнуван за целиот свој живот за еден ист престап односно злосторство. Оваа пресуда не падна од „Great unpaid” [великите неплатени мировни судии од провинција.] од провинцијалниот Догбери, туку во Лондон, од еден од највисоките судови. (Кон четвртото издание. — Ова е сега укинато. Со исклучок на неколку случаи, — на пр. кај општествените гасни фабрики — сега во Англија при кршење на договорот работниците се изедначени со применувачите и можат да се обвинуваат само по граѓанска постапка. — Ф. Е.) Вториот случај се одигра во Вилтшир кон крајот на ноември 1863. Приближно 30 ткајачки на парни разбои на работа при некојси Хароп, фабрикант на штофови во Леорес Мил, Вестбери Ли, направиле штрајк, зашто овој истиов Хароп имал пријатен обичај да им одбива ним од наемнината за задоцнување наутро, и тоа 6 пенси за 2 минути задоцнување, 1 шилинг за 3 минути, а 1 шилинг и 6 пенси за 10 минути. Сметано по 9 шилинга на час, ова прави 4 ф. ст. и 10 шилинга на ден, додека нивната средна наемнина никогаш во годината не се качува над 10 до 15 шилинга за неделата. Хароп исто така поставил едно момче со труба да го објавува часот за почнување на работата во фабриката, што самиот тој често го правел тоа пред 1 часот наутро; и ако рацете не бидат тука токму штом тој ќе престане, вратите се заклучуваат, а другите надвор се казнуваат, а бидејќи во зградата немаше никаков часовник, тоа несреќните раце беа во власта на младиот трубач инспириран од Хароп. Рацете што го зафатија „штрајкот“, мајки на фамилии и девојки, изјавија оти сакаат пак да се вратат назад на работа, ако трубачот на време се замени со еден часовник и ако се заведе поразумна казнена тарифа. Хароп изведе пред суд 19 жени и девојки поради кршење на договорот. При гласно огорчување на публиката, тие беа осудени на по 6 пенси казна и да платат трошоци по 2 шилинга и 6 пенси. Хароп беше испратен од судот од народна маса која го исвиркуваше. — Една од најсаканите операции на фабрикантите е да ги казнуваат работниците со закинување од наемнината за лошиот квалитет на материјалите доставени од самите нив. Овој метод во 1866 предизвика во англиските грнчарски околии општ штрајк. Извештаите на „Children'ѕ Employment Commission” (1863-1866) наведуваат случаи кога работниците наместо да добијат наемнина, како резултат на својот труд и благодарение на казнените одредби, тие на тоа одозгора им станувале должници на своите „господари“. Поучни примери за остроумноста на фабрикантските автократи во закинувањето на наемнината даде и последната памучна криза. „Самиот јас“, вели фабричкиот инспектор Р. Бејкер, „пред кусо време поведов судско дело против еден фабрикант на памук, зашто тој во овие тешки и мачни времиња им одбивал на неколку млади (постари од 13 години) работници што работеле кај него по 14 пенси за лекарско свидетелство, а што него го чинело само 6 пенси, за што законот дозволувал одбивање од 3 пенси, а обично не се зема ништо... Еден друг фабрикант, за да ја постигне истата цел без да дојде во конфликт со законот, му земал на секое сиромашно дете што работело за него по еден шилинг како такса за изучување на вештината и тајната на предењето штом него лекарското свидетелство ќе го прогласи способно за ова занимање. Значи суштествуваат длабоки струи кои мораат да се познаваат за да се разберат извонредните појави, како што е штрајкот во време како денешново (се работи за еден штрајк меѓу машинските ткајачи во фабриката во Дарвен, јуни 1863.) „RIF, за 30 април 1863, стр. 50, 51. (Фабричките извештаи секогаш одат потака отколку нивниот официјален датум.)

[190a] Законите за заштита од опасните машинерии дејствуваа благотворно. „Но... сега суштествуваат нови извори на несреќни случаи, кои пред 20 години не суштествуваа, имено зголемената брзина на машинеријата. Колцата, валцовите, вретената и разбоите сега се тераат со позголемена и со сѐ поголема сила; прстите мораат побргу и посигурно да го фаќаат скинатиот конец, зашто тие ќе се жртвуваат ако се фаќа пополека и невнимателно... Голем број од несреќните случаи е причинет од стремежот на работниците бргу да ја извршат работата. Мораме да се сетиме дека е за фабрикантот од најголема важност да се држи неговата машинерија во движење, т.е. да произведува преѓа и ткаенина. Секое запирање од една минута е не само загуба во движечка сила, туку и во производот. Затоа надзорниците заинтересирани за количеството на производот ги тераат работниците да ја држат машинеријата во движење; а ова не е ништо помалку важно и за работниците што се плаќаат по тежина или на парче. Поради тоа, и ако е во повеќето фабрики формално забрането да се чисти машинеријата во време на нејзиното движење, оваа практика е пак општа, Само оваа причина за последниве 6 месеци предизвика 906 несреќни случаи... Иако чистењето се врши секој ден, сепак саботата главно е утврдена за темелно чистење на машинеријата и тоа се врши во најголемиот дел во време на движењето на машинеријата... Таа е една операција што не се плаќа, и затоа работниците се обидуваат да свршат со тоа колку што се може побргу. Оттука бројот на несреќните случаи во петок, а особено во сабота е многу поголем отколку во другите денови на неделата. Во петок вишокот несреќни случаи над средниот број од првите 4 дена во неделата изнесува приближно 12%, во сабота вишокот несреќни случаи над средниот број од претходните пет дена изнесува 25%, но ако се земе предвид дека фабричкиот ден во сабота изнесува само 7 1/2 часа, а другите денови на неделата 10 1/2 часа — тогаш вишокот ќе се крене за повеќе од 65%.“ (RIF, за 31 октомври 1866, стр. 9, 15, 16, 17.)

[191] Во првиот оддел од Третата книга јас ќе раскажам за најнов поход на англиските фабриканти против одредбите на фабричкиот акт за заштита на членовите од „рацете“ од опасните машини за животот. Овде доста ќе биде само еден цитат од еден официјален извештај на фабричкиот инспектор Лeонapд Хорнер: „Јас сум ги слушал фабрикантите да говорат со непростлива фриволност за некои несреќни случаи; на пример загубата на еден прст била ситница. Животот и изгледите за иднината на еден работник така многу зависат од неговите прсти, што една таква загуба претставува за него крајно сериозен настан. Кога слушам такви бесмислени брборења јас прашам: да речеме оти вам ви треба еден дополнителен работник, а ќе се јават двајца, обата во секој друг поглед се еднакво добри, но едниот е без палец или без кажипрст: кого ќе го одберете вие? Тие никогаш ни за момент не се колебаа да се решат за оној со сите прсти... Овие господа фабриканти имаат погрешни претстави против она што го викаат тие псевдо-филантропско законодавство.“ (RIF, за 31 октомври 1855.) Овие господа се „бистри луѓе и не се загревале залудо за бунтот на господарите на робови.

[192] Во фабриките што му се потчинети одамна на фабричкиот акт со неговото присилно ограничување на работното време и со другите прописи, исчезнале некои од понапрежните зла. Самото усовршување на машините на извесна точка бара „подобрена конструкција на фабричките згради“, што оди во полза на работниците. (Спор.: RIF, за 31 октомври 1863, стр. 109.)

...

[323] Исцрпно опишување на машинериите што се применети во англиското земјоделство се најдува во книгата на Dr. W. Наmm: „Die landwirtschaftliche Geräte und Maschinen Englands.“ 2 изд. 1856. Во својата скица за развитокот на англиското земјоделство г. Хам сосем некритички го следи г. Леонс де Лаверњ. Кон четвртото издание. — Се разбира оти сега тоа е застарена. — Ф. Е.)

[324] „Вие го делите народот на два непријателски табори, на глупи селани и на исцедени селани. Фала ти, господе! Нацијата што ја распокинале спротивните интереси на земјоделството и на трговијата, самата себе се вика здрава, дури нешто повеќе — таа се претставува како просветена и цивилизирана не само спротивно на таа страшна неприродна расподелба туку токму поради неа.“ (David Urquhart: „Familiar Words“, стр. 119.) Ова место ја покажува едновремено силата и слабоста на еден вид критика што знае за сегашноста да суди и да ја осудува, но не знае да ја разбере.

[325] Спореди го Liebig: “Die Chemie in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie,” 7 изд. 1862, особено во првиот том “Einleitung in die Naturgesetze des Feldbaus.” Излагањето на негативната страна на модерното земјоделство од природонаучна гледна точка е една од бесмртните заслуги на Либиг. И неговите историски забелешки за историјата на земјоделството, иако не се без груби заблуди, сепак расветлуваат некои моменти. Си останува за жалење што тој има смелост потамина да дава изјави како следнава: Со едно натамошно прекопување и почесто орање станува побргу изменувањето на воздухот во внатрешноста на шупликавите делови од земјата, а се зголемува и обновува површината на делот од земјата врз кој треба да дејствува воздухот, но лесно може да се разбере дека вишокот на приносот од полето не може да биде сразмерен со употребениот труд на полето, туку дека приносот расте во многу помала размера. „Овој закон“, додава Либиг, „е изречен најнапред од Џ. Ст. Мил во „Principles of Political Economу.” том I, стр. 17 на овој начин: „Општиот закон на земјоделството е дека приносот од земјата caeteris paribus [при инаку еднакви околности] расте во помала мера од бројот на употребените работници.“ (Г. Мил го повторува дури и Рикардовиот школски закон во погрешна формулација, бидејќи „the decrease of the labourers employed“, смалувањето на бројот на применетите работници во Англија постојано одело заедно со напредувањето на земјоделството, тоа овој закон, изнајден за Англија и во Англија не би можел да најде никаква примена, барем во Англија најмалку.) Доста е чудно, оти на Мил не му бил познат овој закон“ (Либиг во цитираното дело, том I стр. 143 и белешката). И да не говориме за неправилното толкување на зборот „труд“, под кој Либиг разбира нешто друго одошто политичката економија, секако „доста е чудно што го прави тој Џ. Ст. Мила за прв творец на една теорија, што најнапред ја објави, во времето на А. Смит, Џемс Ендерсон и ја повторуваше во различни дела сѐ до почетокот на 19 век; неа ја анексира во 1815 Малтус, воопшто мајстор за плагијати (целата негова теорија за населението е бесрамен плагијат), која во исто време и независно од Ендерсона ја разви Вест, која во 1817 Рикардо ја доведе во врска со општата теорија на вредноста и која оттогаш под името на Рикардо го заврте наоколу светот, која во 1820 ја вулгаризира Џемс Мил (таткото на Џ. Ст. Мил) и која најпосле меѓу другите, повторувана и од г. Џ. Ст. Мил, како готова шкотска догма стана општо место. Неоспорно е дека Џ. Ст. Мил треба да заблагодари на својот секако „достоен за чудење“ авторитет скоро само на слични qui pro quo [заменувања].


Забелешки на уредникот на изданието

[1*] Во 3. и 4. издание: природно.

[2*] Во грчката митологија — богинки на земјоделството (Деметра).

[3*] Во 1. до 4. издание 1/5.


Содржина

Маркс-Енгелсова интернет архива