Friedrich Engels

Dialectiek van de Natuur



Geschreven: 1873-1886 (individuele aanvullingen werden geschreven in 1885/1886)
Bron: www.mlwerke.de (Duits) en Engelstalig MIA
Eerste publicatie: in het Duits en Russisch in: Archiw K. Marksa i F. Engelsa. Kniga wtoraja. Moskou - Leningrad 1925.
Deze versie: Volgens de indeling van de Engelstalige editie. Maar de noten, bronnen en verwijzingen volgen zoveel mogelijk de Duitstalige editie, ook inhoudelijk.
Vertaling/HTML en contact: Adrien Verlee voor het Marxists Internet Archive
| Hoe te citeren?

Qr-MIA

       
Leest u dit met een smartphone?
Met (enkele) smartphones moet u zelf uitmaken welke modus voor u geschikt is


Deel deze tekst met een kennis
Het e-mailadres:


Verwant
De onafhankelijke moraal
Anti-Dühring
De rede in opstand

In opbouw ! 🔨

Inhoud:


Woord vooraf, door J.B.S. Haldane, 1939

Inleiding

Dialectiek

Basisvormen van de beweging

Het meten van de beweging – arbeid

Warmte

Elektriciteit

Getijdenversnelling, Kant en Thomson–Tait over de rotatie van de aarde en de aantrekking van de maan

De rol van de arbeid in de overgang van aap naar mens, 1876

Natuurwetenschap en de geestenwereld, 1878


Nota’s

Uit de geschiedenis van de wetenschap

Natuurwetenschap en filosofie

Dialectiek

Bewegingsvormen van de materie, classificatie van de wetenschappen

Wiskunde

Mechanica en astronomie

Fysica

Chemie

Biologie

Bijlagen

Titels en inhoud van de mappen

Plannen en schetsen

Toelichting bij de Anti-Dühring: Uit de geschiedenis van de wetenschap (enige overlap met bovenstaande aantekeningen)

Toelichting bij de Anti-Dühring: Fragment: Historisch (enige overlap met bovenstaande aantekeningen)

Index van de inhoud van de mappen

Chronologische lijst van hoofdstukken en fragmenten

Bibliografie


Woord vooraf, door J.B.S. Haldane, 1939

Marxisme heeft een tweeledige invloed op de wetenschap. In de eerste plaats bestuderen marxisten de wetenschap naast andere menselijke activiteiten. Ze laten zien hoe de wetenschappelijke activiteiten van een samenleving afhankelijk zijn van haar veranderende behoeften, en dus op de lange duur van haar productieve methoden, en hoe de wetenschap de productieve methoden, en dus de hele samenleving, verandert. Deze analyse is nodig voor elke wetenschappelijke benadering van de geschiedenis en zelfs niet-marxisten accepteren dit nu gedeeltelijk. Ten tweede waren Marx en Engels niet tevreden met de analyse van de veranderingen in de samenleving. In de dialectiek zagen zij de wetenschap van de algemene veranderingswetten, niet alleen in de maatschappij en in het menselijk denken, maar ook in de buitenwereld die door het menselijk denken wordt gespiegeld. Dat wil zeggen dat het kan worden toegepast op de problemen van de “zuivere” wetenschap, maar ook op de maatschappelijke verhoudingen van de wetenschap.

Wetenschappers raken vertrouwd met de toepassing van marxistische ideeën met betrekking tot de wetenschap in de samenleving. Sommigen aanvaarden het geheel of gedeeltelijk, anderen vechten er krachtig tegen en zeggen dat ze pure kennis nastreven voor hun eigen bestwil. Maar velen van hen zijn er niet van bewust dat het marxisme invloed heeft op wetenschappelijke problemen die buiten hun relatie tot de maatschappij vallen, bijvoorbeeld de problemen van tautomerisme in de chemie of individualiteit in de biologie. En bepaalde marxisten zijn geneigd de studie van dergelijke wetenschappelijke en filosofische problemen als onbelangrijk te beschouwen. Toch hebben ze het voorbeeld van Lenin. In 1905 had de Russische Revolutie gefaald. Het was nodig om de revolutionaire beweging opnieuw op te bouwen. Lenin zag dat dit alleen op een goede theoretische basis kon gebeuren. Dus schreef hij Materialisme en empiriokriticisme. Het betrof een studie, niet alleen van filosofen als Mach en Pearson, die hij bekritiseerde, maar ook van natuurkundigen als Hertz, J.J. Thomson en Becquerel, wier ontdekkingen vanuit materialistisch of idealistisch oogpunt konden worden geïnterpreteerd. Lenin probeerde echter niet de hele wetenschap te bestrijken. Hij hield zich vooral bezig met de revolutie in de natuurkunde die toen aan de gang was, en had weinig te zeggen over astronomie, geologie, chemie of biologie.

Maar dertig jaar voor Lenin had Engels geprobeerd de hele wetenschap vanuit een marxistisch standpunt te bespreken. Hij had altijd al de wetenschap bestudeerd. Sinds 1861 stond hij in nauw contact met de chemicus Schorlemmer in Manchester en had hij jarenlang met hem en Marx over wetenschappelijke problemen gesproken. In 1871 kwam hij naar Londen en begon hij op grote schaal wetenschappelijke boeken en tijdschriften te lezen. Hij wilde een groot boek schrijven om aan te tonen “dat in de natuur dezelfde dialectische bewegingswetten plaatsvinden in de wirwar van de ontelbare veranderingen, zoals ze ook de schijnbare contingentie van de gebeurtenissen in de geschiedenis beheersen.” Was dit boek geschreven, het zou van groot belang zijn geweest voor de ontwikkeling van de wetenschap.

Maar naast het politieke werk waren er nog andere intellectuele taken voor Engels. Dühring moest worden beantwoord, en misschien had de Anti-Dühring, dat het hele gebied van de menselijke kennis bestrijkt, een groter boek geweest dan Dialectiek van de Natuur, als Engels het had voltooid. Na de dood van Marx in 1883 had hij de gigantische taak om Het Kapitaal te redigeren en compleet te maken, daarnaast schreef hij Feuerbach en De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat. De Dialectiek van de Natuur is dus nooit voltooid. Het manuscript bestaat uit vier bundels, allemaal in Engels handschrift, behalve een aantal citaten van Griekse filosofen in dat van Marx. Een deel van het manuscript is klaar voor publicatie, maar zoals we zullen zien zou het vrijwel zeker zijn herzien. Veel ervan bestaat slechts uit ruwe aantekeningen die Engels later hoopte te kunnen verwerken. Ze zijn vaak moeilijk te lezen en zitten vol met afkortingen, bv. Mag. voor magneet en magnetisme. Er zijn af en toe krabbels en schetsen in de kantlijn. Tenslotte, hoewel het grootste deel van het manuscript in het Duits is, dacht Engels net zo goed in het Engels als in het Frans en schreef hij af en toe een hybride zin, zoals “Wenn Coulomb von particles of electricity spricht, which repel each other inversely as the square of the distance, so nimmt Thomson das ruhig hin als bewiesen.” Of “In der heutigen Gesellschaft, dans le méchanisme civilisé, herrscht duplicité d’action, contrariété de l’interêt individuel avec le collectif; es ist une queue universelle des individus contre les masses.” De vertaling is een zeer moeilijke taak geweest en de volgorde van de verschillende delen is enigszins onzeker.

Het grootste deel van het manuscript lijkt te zijn geschreven tussen 1872 en 1882, dat wil zeggen dat het verwijst naar de wetenschap van zestig jaar geleden. Daarom is het vaak moeilijk te volgen als men de geschiedenis van de wetenschappelijke praktijk en theorie van die tijd niet kent. Het idee van wat nu het behoud van energie wordt genoemd begon door te dringen tot de fysica, de chemie en de biologie. Maar het werd nog steeds zeer onvolledig gerealiseerd, en nog onvollediger toegepast. Woorden als “kracht”, “beweging” en “vis viva” werden gebruikt waar we nu over energie zouden moeten spreken.[0] De essays over “Basisvormen van beweging”, “Het meten van de beweging – arbeid” en “Warmte”, gaan grotendeels over de controverses die ontstonden uit onvolledige of foutieve theorieën over energie. Ze zijn interessant om te laten zien hoe de ideeën over dit onderwerp zich ontwikkelden en hoe Engels de controverses van zijn tijd aanpakte. Veel van deze controverses zijn nu echter opgelost. De uitdrukking vis viva wordt niet langer gebruikt voor het verdubbelen van de kinetische energie, en “kracht” heeft een duidelijke betekenis gekregen in de natuurkunde. Engels zou ze niet in hun huidige vorm hebben gepubliceerd, al was het maar omdat hij in het latere essay over getijdenversnelling een modernere terminologie gebruikt. Hun belang ligt niet zozeer in hun gedetailleerde kritiek op theorieën, waarvan vele niet meer van belang zijn, maar in het laten zien hoe Engels met intellectuele problemen worstelde. Het essay over elektriciteit “dateert” nog meer. Als kritiek op Wiedemanns inconsistenties is het interessant, en het eindigt met een pleidooi voor een nader onderzoek naar het verband tussen chemische en elektrische werking, dat, zoals Engels zei, “zal leiden tot belangrijke resultaten in beide onderzoeksgebieden”. Deze profetie is natuurlijk ruimschoots vervuld. De ionentheorie van Arrhenius heeft de chemie getransformeerd, en de elektronentheorie van Thomson heeft de fysica gerevolutioneerd. Ook hier zou het manuscript zeker voor publicatie zijn herzien. In een brief aan Marx van 23 november 1882 wijst hij erop dat Siemens in zijn toespraak als voorzitter tot de British Association, een nieuwe eenheid heeft gedefinieerd, die van de elektrische stroom, de Watt, die evenredig is met de weerstand vermenigvuldigd met het kwadraat van de stroom, terwijl de elektromotorische kracht evenredig is met de weerstand vermenigvuldigd met de stroom. Hij vergelijkt deze met de uitdrukkingen voor momentum en energie, besproken in het essay over “Het meten van de beweging – arbeid”, en wijst erop dat we in elk geval een eenvoudige evenredigheid hebben (momentum als snelheid en elektromotorische kracht als stroom) wanneer we niet te maken hebben met de transformatie van de ene vorm van energie in de andere. Maar wanneer de energie wordt omgezet in warmte of arbeid wordt de juiste waarde gevonden door de snelheid of de stroom te kwadrateren. “Dus het is een algemene bewegingswet die ik als eerste heb geformuleerd.” We kunnen nu zien waarom dit zo is. Het momentum en de elektromotorische kracht, met richting, worden omgekeerd wanneer snelheid en stroom worden omgekeerd. Maar de energie blijft onveranderd. Dus de snelheid of de stroom moet in de formule komen als het kwadraat (of zelfs kracht) omdat (-x) 2 = x2.

In het essay over “Getijdenversnelling” maakte Engels een ernstige fout, of beter gezegd een fout die ernstig zou zijn geweest als hij het had gepubliceerd. Maar ik betwijfel ten zeerste of hij dat gedaan zou hebben. In de manuscripten voor de Anti-Dühring steunde hij de in de negentiende eeuw gangbare opvatting dat we waarheden zoals wiskundige axioma’s vanzelfsprekend vinden omdat onze voorouders overtuigd zijn van hun geldigheid, terwijl ze voor een Bosjesman of een Aboriginal niet vanzelfsprekend zouden zijn. Nu is deze zienswijze vrijwel zeker onjuist, en Engels heeft waarschijnlijk de misvatting gezien, en heeft deze niet laten drukken. Ik twijfel er niet aan dat hij of één van zijn wetenschappelijke vrienden zoals Schorlemmer de fout zou hebben ontdekt in het essay over “Getijdenversnelling”. Maar zelfs als een fout is het interessant, want het is een van de fouten die leiden tot een correct resultaat (namelijk dat de dag zou verkorten, zelfs als er geen oceanen waren) door een verkeerde redenering. Zulke fouten zijn uiterst vruchtbaar geweest in de geschiedenis van de wetenschap.

Elders zijn er uitspraken die zeker niet waar zijn, bijvoorbeeld in de paragrafen over sterren en protozoön. Maar hier kan het Engels niet worden verweten dat hij enkele van de beste astronomen en zoölogen van zijn tijd volgt. De technische verbetering van de telescoop en de microscoop heeft natuurlijk geleid tot een grote toename van onze kennis de laatste zestig jaar.

Aan de andere kant waren Engels’ opmerkingen over de differentiaalrekening, hoewel ze niet van toepassing zijn op die tak van de wiskunde zoals die nu wordt onderwezen, correct in zijn eigen tijd, en nog enige tijd daarna. Hij wijst erop dat het eigenlijk door tegenspraak is ontstaan, en dat is nog niet zo erg. Tot op heden worden “rigoureuze” bewijzen gegeven van veel van de stellingen waarnaar hij verwijst, en sommige wiskundigen beweren dat ze de tegenstrijdigheden hebben geëlimineerd. Eigenlijk hebben ze de tegenstrijdigheden alleen maar naar de achtergrond geduwd, waar ze binnen de wiskundige logica blijven. Niet alleen heeft elke inspanning om alle wiskunde af te leiden uit een set van axioma’s, en regels voor de toepassing ervan, gefaald, maar Gödel heeft bewezen dat het moest mislukken. Het feit dat de calculus kan worden onderwezen zonder de specifieke tegenstrijdigheden die Engels noemt, doet dus niets af aan de geldigheid van zijn dialectische argumentatie.

Na al deze kritiek, is het verbazingwekkend hoe Engels heeft geanticipeerd op de wetenschappelijke vooruitgang in de zestig jaren die sinds zijn schrijven zijn verstreken. Hij hield zeker niet van de atoomtheorie van elektriciteit, van invloed tussen 1900 tot 1930, en tot het bleek dat het elektron zich niet alleen als een deeltje gedroeg, maar als een systeem van bewegende golven zou hij wel gedacht kunnen hebben “op het verkeerde paard te hebben gewed”. Zijn aandrang dat leven het kenmerkende gedrag is van eiwitten, bleek voor de meeste biochemici zeer eenzijdig te zijn, omdat elke cel naast eiwitten nog vele andere gecompliceerde organieke stoffen bevat. Pas in de laatste vier jaar is gebleken dat bepaalde zuivere eiwitten wel degelijk een van de meest essentiële kenmerken van levende wezens vertonen, die zich in verschillende omgevingen voortplanten.

Hoewel we de denkwijze van Engels overal tot ons voordeel kunnen bestuderen, ben ik van mening dat de delen van het boek die over biologie gaan, onmiddellijk het meest waardevol zijn voor hedendaagse wetenschappers. Dit kan natuurlijk komen doordat ik als bioloog de subtiliteiten van Engels’ denken kan ontdekken, die ik in de fysieke secties heb gemist. Misschien omdat de biologie in de laatste twee generaties minder spectaculaire veranderingen heeft ondergaan dan natuurkunde.

Om de lezers te helpen de ontwikkeling van de wetenschap sinds de tijd van Engels te volgen, heb ik wat aantekeningen gemaakt. Een paar lezers kunnen bezwaar hebben dat ik er op wijs dat Engels het af en toe bij het verkeerde eind had. Engels zou daar geen bezwaar tegen hebben gemaakt. Hij was zich er terdege van bewust dat hij niet onfeilbaar was en dat de arbeidersbeweging geen pausen of schriftelijke openbaringen wil. De toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844, waarvan een Engelse vertaling in 1885 in Amerika was verschenen, werd voor het eerst in 1892 in Engeland gepubliceerd. In zijn voorwoord, geschreven na achtenveertig jaar, zegt hij:

“Ik heb er zelfs niet aan gedacht uit de tekst de vele voorspellingen te schrappen en vooral niet die betreffende een voor de deur staande sociale revolutie in Engeland, waaraan ik in mijn jeugdige overmoed toen geloofde. Ik heb geen reden om mijn werk en mijzelf beter voor te stellen dan wij beiden toen waren. Wonderbaarlijk is niet dat zovele van deze voorspellingen fout waren, maar dat zovele uitgekomen zijn...”

Ik denk dat de lezers van Dialectiek van de Natuur tot een vergelijkbare conclusie zullen komen.

Ik heb de paragrafen over de geschiedenis van de wetenschap nog niet genoemd. Dit zijn de meest briljante passages in het hele boek, maar ze vertegenwoordigen een gedachtegang die door Marx en Engels in veel van hun boeken werd gevolgd en sindsdien door anderen is ontwikkeld, zodat de meeste lezers ze minder nieuw zullen vinden. Ten slotte is er nog het schitterende essay: “Natuurwetenschap en de geestenwereld”. Er is een tendens onder materialisten om de hier behandelde problemen te verwaarlozen. Het is de moeite waard om op te merken dat Engels dit niet heeft gedaan. Integendeel, hij stelde een aantal fenomenen vast die in zijn tijd als “occult” en mysterieus werden beschouwd en kwam tot dezelfde conclusies als de meeste wetenschappelijke onderzoekers op dit gebied, op voorwaarde dat zij, net als Engels, robuust gezond verstand en ook gevoel voor humor in hun werk legden.

Het was een groot ongeluk, niet alleen voor het marxisme, maar voor alle takken van de natuurwetenschap, dat Bernstein, in wiens handen het manuscript kwam toen Engels in 1895 stierf, het niet publiceerde. In 1924 legde hij het (of een deel ervan) voor aan Einstein, die het, hoewel hij het vanuit het oogpunt van de moderne natuurkunde niet erg interessant vond, over het geheel genomen voor publicatie was. Als Einstein, zoals het waarschijnlijk lijkt, alleen het essay over elektriciteit heeft gezien, is zijn aarzeling gemakkelijk te begrijpen, aangezien dit bijna volledig betrekking heeft op vragen die nu ver weg lijken. Het manuscript werd voor het eerst geredigeerd door Riazanov, en gedrukt in 1927. Adoratski’s editie van 1935 is echter bevredigender, omdat een aantal passages, in de eerdere uitgave onzinnig, nu zijn ontcijferd.

Als Engels’ denkwijze beter bekend was geweest, zouden de transformaties van onze ideeën over natuurkunde die zich de afgelopen dertig jaar hebben voorgedaan, soepeler zijn verlopen. Als zijn opmerkingen over het darwinisme algemeen bekend waren geweest, zou ik mij een zekere mate van verward denken hebben bespaard. Ik juich daarom de publicatie van een Engelse vertaling van Dialectiek van de Natuur van harte toe en hoop dat toekomstige generaties wetenschappers zullen merken dat het hen helpt bij de beweeglijkheid van het denken.

Maar men moet niet denken dat Dialectiek van de Natuur alleen interessant is voor wetenschappers. Elke opgeleide persoon, en, vooral, iedereen die filosofie studeert, zal veel vinden om hem of haar te interesseren in het hele boek, hoewel in het bijzonder de hoofdstukken 1, 2, 7, 9, en 10. Een reden waarom Engels zo’n grote schrijver was, is dat hij waarschijnlijk de meest opgeleide man van zijn tijd was. Hij had niet alleen een grondige kennis van economie en geschiedenis, maar hij wist ook genoeg om de betekenis van een obscure Latijnse zin over het Romeinse huwelijksrecht te bespreken, of over de processen die plaatsvinden wanneer een stuk onzuiver zink in zwavelzuur wordt ondergedompeld. En hij heeft deze immense kennis weten te vergaren, niet door een afgezonderd leven van studie te leiden, maar door actief deel te nemen aan de politiek, een bedrijf te runnen en zelfs de vossenjacht te bedrijven!

Hij had deze kennis nodig omdat het dialectisch materialisme, de filosofie die hij samen met Marx stichtte, niet alleen een geschiedenisfilosofie is, maar een filosofie die alle gebeurtenissen belicht, van het vallen van een steen tot de verbeelding van een dichter. Zij legt vooral de nadruk op de onderlinge samenhang van alle processen en het kunstmatige karakter van het onderscheid dat de mens heeft gemaakt, niet alleen tussen gewervelde en ongewervelde dieren of tussen vloeistoffen en gassen, maar ook tussen de verschillende gebieden van de menselijke kennis, zoals economie, geschiedenis en natuurwetenschap.

Hoofdstuk 2 bevat een schets van deze filosofie in relatie tot de natuurwetenschappen. Een zeer zorgvuldige en beknopte samenvatting ervan wordt gegeven in hoofdstuk 4 van de Geschiedenis van de CPSU(B), maar de belangrijkste bronnen voor de studie ervan zijn Engels’ Feuerbach en Anti-Dühring, Lenins Materialisme en empiriokriticisme, en een aantal passages in de werken van Marx. Juist omdat het een levende filosofie is met ontelbare concrete toepassingen kan haar volle kracht en belang pas geleidelijk aan begrepen worden, wanneer we haar toegepast zien op de geschiedenis, de wetenschap of welk studiegebied ons ook het meest interesseert. Om deze reden zal een lezer die zich vooral bezighoudt met politiek of economie, na bestudering van de manier waarop Engels de dialectiek op de natuur heeft toegepast, terugkomen op zijn belangrijkste belang, een beter dialectisch materialist zijn en dus een scherpziende politicus of econoom.

Op dit moment is helder denken van vitaal belang om de uiterst gecompliceerde situatie te begrijpen waarin de hele mensheid, en ons eigen land in het bijzonder, zich bevindt, en om de weg naar een betere wereld te zien. Een studie van Engels zal ons waarschuwen voor enkele van de gemakkelijke oplossingen die tot op heden worden aangedragen en ons helpen om een intelligente en moedige rol te spelen in de grote gebeurtenissen van onze tijd.

J.B.S. Haldane
November 1939

_______________
[0] In de Duitse editie geen vis viva, maar “levende kracht”. Wat staat voor de hedendaagse kinetische energie: “Zo werd bijvoorbeeld, voordat het moderne energiebegrip ingevoerd was, de kinetische energie met de, door Leibniz bedachte en nog door Helmholtz gebruikte, uitdrukking vis viva, levende kracht, gebruikt.”; bron: Wikipedia, het lemma “Kracht”. – Vertaler